Nếu Không có Người Pháp, Bản đồ Việt Nam Ngày Nay Có Thể Rất Khác?

Bàn về những “lợi ích” mà chủ nghĩa thực dân mang lại luôn là việc nhạy cảm. Chủ nghĩa thực dân đặt lợi ích của mẫu quốc lên trên sinh mạng và nhân phẩm của người bản xứ; mọi “thay đổi tích cực”, nếu có, khó được xem là mục đích. Tuy vậy, khi nhìn lại lịch sử lãnh thổ Việt Nam hiện đại, có một câu hỏi có thể gây tranh cãi: nếu không có quá trình xâm lược và hợp nhất Đông Dương của người Pháp, bản đồ Việt Nam ngày nay liệu có còn được như hiện tại, hay đã khác đi một cách căn bản.

Thực dân Pháp không tự mình “sáng tạo từ hư vô” biên giới Việt Nam mà thường dựa trên bối cảnh đã được quá trình mở đất và xung đột khu vực tạo ra, rồi hợp thức hóa, sửa nét hoặc cắt xén theo lợi ích chiến lược của mẫu quốc. Nội lực bản địa – từ chính sách di dân, quân sự của chúa Nguyễn đến mạng lưới làng xã, chùa chiền, chợ búa của người Việt ở Nam Bộ – cung cấp cơ sở thực tế để Pháp coi đó là “lãnh thổ Việt Nam” trong khung thuộc địa, trong khi những vùng không có nền cư trú vững chắc của người Việt dễ bị gạt sang phía Campuchia hay Lào.

Hình 1: Bản đồ Việt Nam năm 1650. Saigon (Prei Nokor) thuộc về Chúa Nguyễn

Tím: Chúa Trịnh (Đàng Ngoài). Vàng: Chúa Nguyễn (Đàng Trong). Lục: Champa-Panduranga . Hồng (Cao Bang): Nhà Mạc. Cam: Vũ (Chúa Bầu ở Tuyên Quang từ 1527 đến 1689). (Nguồn Wikipedia).

Giáo sĩ Alexandre de Rhodes đến Việt Nam năm 1624 ở Hội An thuộc Đàng Trong. Chữ “quốc ngữ” dùng mẫu tự La Mã được phát minh vào thời này, lúc nước Việt Nam chưa có hình chữ S và diện tích chỉ bằng nửa hiện nay.

Trước cuối thế kỷ XIX, không gian quyền lực của triều Nguyễn không trùng hợp với bản đồ Việt Nam ngày nay. Nhiều vùng biên giới, nơi xa, cao nguyên và châu thổ chỉ nằm trong phạm vi ảnh hưởng lỏng lẻo, chứ chưa được kiểm soát hành chính, quân sự chặt chẽ. Tây Nguyên là vùng đệm giữa Việt – Lào – Campuchia; đồng bằng sông Cửu Long vẫn còn là không gian đan xen Việt – Khmer; còn vùng biên giới Việt – Trung do các thổ ty (tusi) tự trị nắm giữ, chịu ảnh hưởng đan xen của Huế và triều Thanh.

Việc Pháp chinh phục và hợp nhất Đông Dương đã đóng vai trò như một “khuôn đúc” lãnh thổ, tạo nên đường biên giới và khối lãnh thổ liền mạch mà Việt Nam kế thừa sau này.

Hình 2: Tình hình Việt Nam những năm cuối thế kỷ 18: Màu tím: Lãnh thổ nằm dưới sự quản lý của Nguyễn Huệ. Màu vàng: Lãnh thổ nằm dưới sự quản lý của Nguyễn Nhạc. Màu xanh:Lãnh thổ nằm dưới sự kiểm soát của Nguyễn Ánh. Dựa theo bản đồ của Trần Trọng Kim: https://nghiencuulichsudotcom.files.wordpress.com/2015/01/ban-do-viet-nam-tu-co-den-kim-0028.jpg (Nguồn: Wikipedia)

Trong nhiều thế kỷ, Tây Nguyên là không gian sinh sống của các tộc người Êđê, Jarai, Bahnar, Rhadê, Cơ Ho… với cấu trúc quyền lực phân tán, dựa trên các thủ lĩnh địa phương và luật tục bản địa. Các nhóm cư dân về phía tây có những liên hệ chặt chẻ về văn hóa với các nước Lào và Khmer. Triều Nguyễn chủ yếu nắm quyền bá chủ (suzerainty) tượng trưng: bang giao, ban sắc phong, thỉnh thoảng can thiệp, nhưng không đặt hệ thống đồn binh, không thu thuế thường xuyên, và trên thực tế để vùng này làm “vùng đệm” giữa ba không gian Việt – Lào – Campuchia. Người Kinh chưa hề chiếm ưu thế nhân khẩu hay lập được mạng lưới định cư dày đặc như ngày nay.

Mối quan hệ giữa Triều Nguyễn (1802–1945) tại Huế và các tộc người thiểu số gốc Nam Đảo (chủ yếu là người Gia Rai và Ê Đê) ở Tây Nguyên là sự pha trộn độc đáo giữa ngoại giao tâm linh, thương mại triều cống, và chế độ kìm mi (sự ràng buộc lỏng lẻo).^{^[1]}

"Chế độ kìm mi" (thường được gọi chính xác hơn trong sử học là "Cơ mi" hoặc "Kí mi") và nguồn gốc từ nguyên của nó.^{^[2]}

Thuật ngữ này bắt nguồn từ chữ Hán 羈縻 (phiên âm Hán-Việt là Cơ mi hoặc Kí mi). Người Việt đôi khi gọi chệch là "kìm mi" do sự tương đồng về âm thanh và ý nghĩa với từ "kìm kẹp" trong tiếng Nôm, nhưng gốc rễ của nó mang ý nghĩa hình tượng rất thú vị:Cơ/Kí (羈): Nghĩa đen là cái rọ đầu ngựa (dây cương), dùng để kìm giữ con ngựa. Nghĩa bóng là ràng buộc, nắm giữ. Mi (縻): Nghĩa đen là dây thừng xỏ mũi trâu/bò, dùng để dắt gia súc. Nghĩa bóng là trói buộc, liên kết.

Ý nghĩa tổng hợp: "Cơ mi" hay "Kìm mi" nghĩa đen là dùng dây cương và dây thừng để dắt ngựa và trâu. Trong chính trị, nó mang ý nghĩa "ràng buộc lỏng lẻo". Người cầm dây (triều đình) vẫn nắm quyền kiểm soát hướng đi, nhưng sợi dây đủ dài để con vật (các tộc người ngoại biên) có thể tự do đi lại, ăn cỏ trong phạm vi cho phép mà không cảm thấy bị trói chặt hay ngạt thở.

2. Bản chất của Chế độ Kìm mi (Cơ mi): Trong lịch sử phong kiến Đông Á (Trung Quốc và Việt Nam), đây là chính sách ngoại giao và hành chính đặc thù dùng để quản lý các vùng biên cương, nơi cư trú của các dân tộc thiểu số. Nguyên tắc cốt lõi là "dùng người Di trị người Di" (Dĩ Di trị Di). Thay vì tốn kém binh lực để cai trị trực tiếp, triều đình trung ương chấp nhận quyền tự trị của địa phương. ^{^[3]}

- giữ nguyên thủ lĩnh, triều đình công nhận các tù trưởng, thổ mục địa phương, họ vẫn là người cai quản trực tiếp bộ tộc của mình theo luật lệ và phong tục riêng;

- cho các tù trưởng này các chức quan hờ (hư hàm) hoặc tước vị để họ cảm thấy vinh dự và chịu ơn vua (ví dụ: phong làm Thổ tri châu, Đô thống...); đổi lại, các thủ lĩnh này phải thần phục, không được nổi loạn, và phải nộp cống phẩm định kỳ (như ngà voi, sừng tê, lâm sản...) để thể hiện lòng trung thành;

- không can thiệp sâu, quan lại của triều đình (lưu quan) thường không được cử đến cai trị trực tiếp, hoặc nếu có thì chỉ giám sát từ xa (tại các trấn, đạo) chứ không can thiệp vào đời sống hàng ngày của bộ tộc.

3. Các triều đại (như nhà Nguyễn đối với Tây Nguyên hay các châu Mường, Thái ở phía Bắc) dùng chính sách này vì 3 lý do thực tế:

- Địa lý: Vùng núi hiểm trở, rừng thiêng nước độc, đường xá xa xôi, việc đưa quan lại và quân đội lên đồn trú lâu dài là cực kỳ tốn kém và nguy hiểm.

- Văn hóa: Phong tục tập quán, ngôn ngữ quá khác biệt. Áp đặt luật pháp của người Kinh (dựa trên Nho giáo) ngay lập tức sẽ gây ra sự phản kháng dữ dội.

- Chiến lược: Giữ các tộc người này làm "phên dậu" (hàng rào bảo vệ) để che chắn cho vùng đồng bằng trung tâm khỏi các thế lực ngoại xâm khác (như Xiêm La hay các vương quốc láng giềng).

Tóm lại, chế độ kìm mi là một chính sách "giữ mà như thả", đối lập với chế độ "trực trị" (cai trị trực tiếp bằng quan lại triều đình, còn gọi là lưu quan hay cải thổ quy lưu).

Khác với chế độ "trực trị" áp dụng cho các phủ huyện của người Kinh ở đồng bằng, quan hệ với các bộ tộc vùng cao chủ yếu mang tính gián tiếp, thông qua các thủ lĩnh tôn giáo đầy quyền uy mà triều đình gọi là Hỏa Xá (Vua Lửa) và Thủy Xá (Vua Nước).

Đặc điểm nổi bật của mối quan hệ này là sự công nhận chính thức của triều đình Huế đối với các thủ lĩnh tinh thần của người Gia Rai (Pơtao). Triều đình coi họ là "Vua" của vùng đất đó, mặc dù trên thực tế, họ chỉ là những pháp sư quyền năng (shaman) hơn là những nhà cai trị chính trị. Các vua Nguyễn, dù mang nặng tư tưởng Nho giáo và thường coi rẻ tín ngưỡng của các tộc người ngoại biên, nhưng lại rất kính nể quyền phép của Hỏa Xá và Thủy Xá. Các vị Pơtao này được tin là sở hữu "gươm thiêng" (thường là di vật của người Chăm) có khả năng hô mưa gọi gió. Khi đồng bằng gặp đại hạn đe dọa mùa màng, Hoàng đế sẽ phái các quan đại thần mang lễ vật lên Tây Nguyên, chính thức nhờ Hỏa Xá lập đàn làm lễ cầu mưa.

Mối quan hệ chính trị được duy trì thông qua hệ thống triều cống định kỳ, mang tính chất đôi bên cùng có lợi hơn là sự thuần phục tuyệt đối.

Theo lệ định, cứ ba năm một lần (chu kỳ “tam niên nhất cống”), Hỏa Xá và Thủy Xá sẽ cử phái đoàn về Huế. Họ mang theo các lâm thổ sản quý hiếm thiết yếu cho sự uy nghi của triều đình nhưng không có ở đồng bằng như ngà voi, sừng tê giác, sáp ong, voi đã thuần dưỡng. Đổi lại, Vua ban các vật phẩm "văn minh" cho các tù trưởng để củng cố địa vị của họ như bạc nén và gấm vóc, nồi đồng và công cụ sắt rất khan hiếm trên vùng cao. Triều đình cũng phong cho họ các chức quan võ danh dự (như “Thống chế”, “Đô thống”) và ban ấn quan phòng, tượng trưng cho việc họ là một phần của hệ thống quan lại, dù không bắt buộc họ phải tuân theo luật pháp Đại Nam.

Ngoài các nghi lễ cung đình, một mạng lưới thương mại thiết thực đã kết nối hai vùng. Các tộc người Nam Đảo phụ thuộc hoàn toàn vào đồng bằng để có muối (thiết yếu cho sự sống) và sắt (để làm nông cụ/vũ khí).

Để quản lý việc này, nhà Nguyễn sử dụng hệ thống các trạm giao dịch gọi là “Nguồn*”, đặt tại các thung lũng sông nơi miền núi giáp ranh đồng bằng (như ở Phú Yên và Khánh Hòa).

Vai trò trung gian: Các thương lái người Kinh đóng vai trò trung gian. Dù sinh lợi, việc này thường dẫn đến mâu thuẫn khi thương lái chèn ép các bộ tộc. Triều đình thường xuyên phải can thiệp để định mức quy đổi giá muối lấy lâm sản nhằm ngăn chặn bạo loạn biên giới.

Thời Gia Long (Nhu viễn): Vua Gia Long (trị vì 1802–1820), người từng nhờ cậy sự ủng hộ của người Thượng trong cuộc chiến chống Tây Sơn, duy trì chính sách “nhu viễn” (mềm dẻo với người ở xa). Ông coi vùng cao là vùng đệm chiến lược (phiên dậu) và tôn trọng quyền tự trị của họ.

Thời Minh Mạng (1820-1841) chủ trương đồng hóa và phá bỏ truyền thống này. Là một người Nho giáo sùng đạo, Minh Mạng coi người Thượng là "Mọi" (man di) cần phải được "khai hóa”; cố gắng vẽ bản đồ và sáp nhập vùng cao vào hệ thống phủ, huyện chính quy; ban chiếu dụ buộc các bộ tộc phải đổi sang họ của người Việt; thay đổi y phục và ngăn cấm các hủ tục.

Các chính sách của Minh Mạng phần lớn thất bại do địa thế hiểm trở và sự kháng cự quyết liệt. làm xa lánh các bộ tộc và khiến vùng biên viễn trở nên khó cai trị, buộc các đời vua sau phải quay lại chế độ kiểm soát trên danh nghĩa.

Chia để trị: Chính quyền thực dân Pháp chủ động cắt đứt mối liên hệ triều cống giữa Huế và Tây Nguyên. Họ tiếp cận trực tiếp với các “Pơtao”, tự xưng là người bảo hộ cho "người Thượng" (Montagnards) chống lại người Kinh, qua đó cô lập triều đình Nguyễn khỏi các đồng minh cũ ở vùng cao.

Sau khi cựu hoàng Bảo Đại trở về nước làm Quốc trưởng của Quốc Gia Việt Nam trong Liên Hiệp Pháp năm 1949, Hoàng Triều Cương Thổ (Domaine de la Couronne) là khu vực hành chính đặc biệt do Quốc trưởng Bảo Đại thành lập ngày 15/4/1950 qua Dụ số 6, bao gồm chủ yếu cao nguyên Trung bộ (nay là Tây Nguyên Việt Nam) và một số khu tự trị dân tộc thiểu số ở Bắc bộ.^{^[4]}

Quy chế bị xóa bỏ ngày 10/8/1954 sau Hiệp định Genève; Thủ tướng Ngô Đình Diệm ban hành Dụ số 21 ngày 11/3/1955, được Bảo Đại chấp thuận, sáp nhập toàn bộ vào lãnh thổ quốc gia Việt Nam (Trung phần), chấm dứt đặc quyền Pháp và vai trò hoàng đế của Bảo Đại tại đây.

Chính quyền thuộc địa Pháp là lực lượng đầu tiên chinh phục quân sự tương đối toàn diện vùng cao nguyên, lồng Tây Nguyên vào khung hành chính của Liên bang Đông Dương và từng bước hoạch định đường ranh giữa các xứ thuộc địa.^{^[5]} Từ đó, các chính sách mở đường, đồn điền, đồn binh, cùng những làn sóng di cư của người Kinh (đặc biệt tăng tốc từ thế kỷ XX trở đi) đã biến Tây Nguyên từ một vùng bán tự trị thành phần lãnh thổ gắn chặt với không gian Việt. Nếu không có quá trình đó, Tây Nguyên rất có thể tiếp tục ở trong tình trạng bán tự trị kiểu “miền núi Zomia”^{^[6]}, hoặc trở thành vùng chia sẻ ảnh hưởng giữa các quốc gia xung quanh, chứ khó trở thành một phần trọn vẹn của Việt Nam, ít bị tranh chấp như hiện nay.

Hình 3: Việt Nam dưới thời Minh Mạng (Triều Nguyễn) (Nguồn : Wikipedia)

Vùng Tây Nguyên hiện nay thuộc về Nam Bàn (chư hầu Đại nam) và Ba Thác (Champasak, chư hầu Xiêm La [Thái Lan hiện nay]). Phần phía tây của phía bắc Trung Bộ (Hữu kỳ và Tả Kỳ trên bản đồ) hiện nay thuộc Lào.

Riêng về Nam Bàn: Vùng đất phía Tây dãy Trường Sơn, tức là khu vực Tây Nguyên ngày nay (chủ yếu là Gia Lai, Kon Tum, Đắk Lắk). Dân cư chủ yếu là người Chăm chạy lên vùng cao sau khi vua Lê Thánh Tông chinh phạt Chiêm Thành năm 1471 và các tộc người Thượng (như Ê Đê, Gia Rai, Ba Na) đã sinh sống ở đó từ lâu. Nước Nam Bàn thường được cai trị bởi các tù trưởng hoặc các dòng dõi vua Chăm cũ. Trong sử sách Việt Nam thời Nguyễn, khu vực này thường gắn liền với tên gọi Thủy Xá (Vua Nước) và Hỏa Xá (Vua Lửa) – hai vị thủ lĩnh tinh thần quyền lực của người Gia Rai mà các chúa Nguyễn sau này vẫn giữ quan hệ ngoại giao.

Phong trào Nam tiến giúp người Việt mở rộng mạnh về phía Nam từ thế kỷ XVII–XVIII, nhưng đến giữa thế kỷ XIX, quyền kiểm soát chắc chắn của triều Nguyễn chủ yếu tập trung ở miền Đông Nam Bộ (Gia Định, Biên Hòa, Định Tường). Miền Tây và vùng cực Nam – các vùng như Trà Vinh, Sóc Trăng, Cần Thơ, Bạc Liêu, Hà Tiên – vẫn là nơi cộng đồng Khmer cư trú đông đảo, gắn với không gian văn hóa – chính trị của Campuchia. Đây là vùng biên độ, nơi các thiết chế Khmer, mạng lưới chùa chiền, lệ thuộc cống nạp… vẫn còn ảnh hưởng rõ.

Trước đó Vua Minh Mạng (1820) đã cố gắng “khai hóa” các dân tộc thiểu số ở miền Nam và “Hán hóa” họ bằng văn minh Khổng giáo nhưng một học giả Hàn quốc đã cho rằng cuộc văn hóa cưỡng bức này thất bại.^{^[7]}

• Khu vực Nam Kỳ (Kampuchea Krom) trong nhiều thế kỷ nằm trong các vương quốc cổ như Funan, Chân Lạp, rồi Khmer, với cư dân Khmer chiếm tỷ lệ đáng kể, đặc biệt ở các vùng cao hơn, còn vùng trũng, ven sông có thêm cộng đồng Chăm, Hoa, sau đó là Việt.

• Từ thế kỷ 17, vua Chey Chettha II của Chân Lạp cho phép lưu dân Việt đến Prey Nokor (Sài Gòn), Bà Rịa, Đồng Nai, lập trạm thu thuế và định cư; làn sóng di dân Việt ngày càng đông, tạo sự chuyển dịch dân số và quyền lực tại chỗ.

• Từ cuối thế kỷ 17, các chúa Nguyễn cử Nguyễn Hữu Cảnh lập dinh Trấn Biên, Phiên Trấn (tiền thân Biên Hòa, Gia Định) và thiết lập hệ thống hành chính Việt tại vùng Prey Nokor – Đồng Nai, về thực tế tách khu vực này khỏi quyền kiểm soát hiệu quả của Chân Lạp.

• Bắt đầu cho đến giữa thế kỷ 19 (triều Nguyễn), sáu tỉnh Nam Kỳ (Gia Định, Biên Hòa, Định Tường, Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên) đã là đơn vị hành chính của Việt Nam, tuy vẫn là vùng đa sắc tộc với cộng đồng Khmer Krom đông đảo.

Chính sách ở Đồng bằng sông Cửu Long (Nam Bộ) hoàn toàn khác biệt và quyết liệt hơn rất nhiều so với Tây Nguyên.

Nếu Tây Nguyên là "Kìm mi" (ràng buộc lỏng lẻo, gián tiếp), thì Nam Bộ là "Thực dân" (định cư, khai hoang) và "Trực trị" (cai trị trực tiếp).

Tây Nguyên (Kìm mi): Triều đình không cần đất, chỉ cần sự yên ổn và các sản vật quý (ngà voi, sừng tê). Họ để người Thượng sống yên ổn trên đất của mình.

Nam Bộ (Trực trị): Triều đình cần đất để mở rộng không gian sinh tồn cho người Việt. Đây là chính sách Nam Tiến điển hình.

Các Chúa Nguyễn khuyến khích người Việt (lưu dân) di cư vào khai khẩn đất hoang.

Thiết lập làng xã, sổ sách địa chính, thu thuế ruộng đất hệt như ở miền Trung và miền Bắc.

Thay vì phong chức tước hờ cho các tù trưởng địa phương như ở Tây Nguyên, các Chúa Nguyễn đã xóa bỏ ranh giới cũ và lập ra hệ thống hành chính của người Việt ngay trên đất mới:

Năm 1698: Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lý miền Nam, chính thức lập ra Phủ Gia Định. Đây là cột mốc đánh dấu việc Nam Bộ chính thức chịu sự quản lý hành chính trực tiếp của người Việt, chứ không còn là vùng tự trị hay triều cống.

Người Khmer ở đây (Khmer Krom) không được cai trị bởi một "Vua" riêng của họ dưới trướng nhà Nguyễn, mà trở thành thần dân, phải đóng thuế và đi lính (dù đôi khi được miễn giảm hoặc có chế độ riêng gọi là các Sóc, Mán nhưng vẫn nằm dưới quyền quan lại người Việt).

Ở phương Nam, đối tượng áp dụng chính sách "Kìm mi" (vừa dụ dỗ, vừa đe dọa) không phải là các tộc người sống trong Đồng bằng sông Cửu Long, mà là Vương quốc Campuchia (Chân Lạp). Các Chúa Nguyễn và sau này là Vua Gia Long coi Vua Campuchia (đóng đô ở Oudong/Phnom Penh) là một chư hầu.

"Kìm mi" ở đây thể hiện qua việc bảo hộ vua Campuchia trước sức ép của Xiêm (Thái Lan), đổi lại vua Campuchia phải cắt đất (như Trà Vinh, Sóc Trăng, Sa Đéc...) để tạ ơn hoặc cầu viện.

Minh Mạng thậm chí còn muốn xóa bỏ hoàn toàn tàn dư của chế độ "Kìm mi" đối với cả nước Campuchia; sáp nhập Campuchia vào bản đồ Đại Nam, đổi tên thành Trấn Tây Thành; đặt quan lại người Việt sang cai trị trực tiếp tại Phnom Penh; bắt người Khmer đổi phong tục, y phục theo người Việt.

Đây là nỗ lực biến "Kìm mi" (gián tiếp) thành "Trực trị" (trực tiếp), gây ra sự nổi dậy của người dân Campuchia, buộc vua Thiệu Trị sau này phải rút quân về và trả lại độc lập cho họ.

Pháp đánh chiếm dần Nam Kỳ trong các năm 1858–1867, lập thuộc địa Cochinchine trên cơ sở các tỉnh mà triều Nguyễn đã quản lý; sau đó Pháp và Campuchia ký các hiệp ước hoạch định biên giới, xác nhận vùng Nam Kỳ thuộc Cochinchina (tức phần lãnh thổ do Pháp cai trị nhưng gắn với Việt Nam trong Liên bang Đông Dương). Người Pháp xóa bỏ dần các cơ chế cai trị của người Khmer, thống nhất toàn bộ vùng đồng bằng dưới một khung pháp lý và hành chính thuộc địa, đồng thời thúc đẩy mạnh việc đô thị hóa và định cư của người Kinh. Sài Gòn – Chợ Lớn trở thành trung tâm kinh tế, hành chính không chỉ của Nam Kỳ mà còn của toàn bộ Đông Dương, kéo theo việc tái cấu trúc mạng lưới giao thông, thương mại, nhân khẩu trên toàn đồng bằng.

Vì vậy, có thể nói người Việt đã nắm quyền kiểm soát hành chính và quân sự trên phần lớn các tỉnh miền Tây vào thời điểm Pháp nhảy vào (giữa thế kỷ 19), còn người Pháp hợp thức hóa, củng cố và phân định biên giới trên nền cục diện đó.

Nếu không có giai đoạn thuộc địa này, rất có thể cục diện sẽ khác: miền Đông Nam Bộ hầu như chắc vẫn gắn với Việt Nam, nhưng miền Tây Nam Bộ có thể tiếp tục là không gian pha trộn Việt – Khmer với quyền lực dao động, hoặc một phần đáng kể vẫn nằm trong quỹ đạo Campuchia. Trong viễn cảnh đó, việc Việt Nam sở hữu trọn vẹn toàn bộ đồng bằng sông Cửu Long – cả về pháp lý lẫn thực tế – không phải là điều hiển nhiên nếu không có sự can thiệp của người Pháp.

Biên giới Việt Nam – Trung Hoa: từ vùng xôi đậu sang đường ranh cố định

Vùng cực Bắc Việt Nam – gồm Cao Bằng, Lạng Sơn, Hà Giang, Lào Cai và các châu động phụ cận – trước khi Pháp can thiệp là không gian của các thổ ty, tusi, dòng họ địa phương có phạm vi tự trị cao. Quyền lực của triều đình Huế và nhà Thanh chồng lấn, linh hoạt, thường xuyên điều chỉnh theo tương quan lực lượng, hôn phối dòng tộc và thương mại đường biên. Ranh giới không phải là một đường vạch rõ ràng trên bản đồ, mà là một dải chuyển tiếp rộng, nơi hai nhà nước trung ương cùng chia sẻ ảnh hưởng.

Đối với vùng núi phía Bắc (Tây Bắc và Đông Bắc), chính sách của nhà Nguyễn phức tạp hơn nhiều so với Tây Nguyên hay Nam Bộ. Nó là một quá trình chuyển dịch mạnh mẽ từ chế độ "Kìm mi" sang "Trực trị" thông qua một chính sách lịch sử nổi tiếng gọi là "Cải thổ quy lưu".

"Cải thổ quy lưu": Cải (改): Đổi, sửa đổi.Thổ (土): Thổ quan, Thổ ty (các tù trưởng thế tập, cha truyền con nối người dân tộc). Quy (歸): Trở về, quy về. Lưu (流): Lưu quan (quan lại người Kinh được triều đình bổ nhiệm, có nhiệm kỳ và luân chuyển).

Ý nghĩa: Bãi bỏ quyền lực của các tù trưởng địa phương (cha truyền con nối) để thay thế bằng các quan lại do triều đình trung ương cử đến cai trị trực tiếp.

1) Trong giai đoạn đầu (thời Gia Long) và kế thừa từ các triều đại trước (Lê - Trịnh), triều đình áp dụng chế độ Thổ ty. Các vùng như các Châu của người Thái (Sơn La, Lai Châu) hay người Tày (Cao Bằng, Lạng Sơn) được cai quản bởi các dòng họ quý tộc địa phương lớn (như họ Đèo, họ Cầm, họ Vi, họ Nông). Họ được gọi là "Phiên thần". Triều đình ban chức tước cho họ, họ được quyền thu thuế, giữ quân đội riêng và xử lý việc nội bộ. Họ phải cống nạp và quan trọng nhất là giữ biên giới ngăn chặn Trung Quốc hoặc trộm cướp tràn sang.

2) Vua Minh Mạng, với chính sách thống nhất và tập quyền, không chấp nhận việc có những "vương quốc nhỏ" tồn tại trong lãnh thổ, đẩy mạnh “Cải thổ quy lưu”:

- Tước bỏ quyền thế tập: Khi một Thổ ty qua đời, triều đình tìm cách không cho con họ nối ngôi ngay mà cử quan lại người Kinh (Lưu quan) lên thay thế nắm quyền chính. Con cháu Thổ ty chỉ được giữ các chức phó hoặc hư hàm.

- Chia nhỏ hành chính: Chia nhỏ các châu lớn của người dân tộc thành các đơn vị nhỏ hơn để dễ kiểm soát, sáp nhập vào hệ thống tỉnh, phủ, huyện chung của cả nước.

Chính sách này gây ra sự xáo trộn lớn, tăng cường sự kiểm soát của trung ương, thống nhất đơn vị hành chính nhưng gây ra sự bất mãn sâu sắc. Nhiều cuộc khởi nghĩa lớn của các thủ lĩnh dân tộc đã nổ ra chống lại triều đình (điển hình là cuộc khởi nghĩa của Nông Văn Vân ở Cao Bằng - Tuyên Quang).

Tại sao miền Bắc lại bị "siết" chặt hơn Tây Nguyên và nhà Nguyễn để yên cho Vua Lửa/Vua Nước ở Tây Nguyên nhưng lại tìm cách xóa bỏ các tù trưởng ở miền Bắc?

- Miền Bắc giáp ranh với Trung Quốc. Triều đình sợ rằng nếu để các Thổ ty quá mạnh, họ có thể cấu kết với thế lực bên kia biên giới để làm phản (như lịch sử dòng họ Mạc ở Cao Bằng). -Cần phải nắm chặt biên giới này.

- Trình độ phát triển xã hội: Các tộc người ở miền Bắc (đặc biệt là Tày và Thái) có trình độ tổ chức xã hội rất cao, có hệ thống ruộng nước và cơ cấu phong kiến hoàn chỉnh (gần gũi với người Kinh). Do đó, việc áp đặt hệ thống hành chính của người Kinh lên họ dễ dàng hơn (về mặt kỹ thuật) so với các bộ tộc bán du mục ở Tây Nguyên.

- Các vùng biên giới phía Bắc nằm trên các tuyến buôn bán sầm uất với Trung Quốc, nguồn lợi thuế khóa lớn hơn nhiều so với lâm sản ở Tây Nguyên.

Truyền thống lệ thuộc trên hình thức vào Trung Hoa nhưng giữ thực quyền ở địa phương của các triều đại Việt Nam khiến vùng biên giới tồn tại như một vùng đệm; khi Pháp đánh bại nhà Thanh trong Chiến tranh Pháp–Thanh^{^[8]} và ký các công ước biên giới, họ chấm dứt mô hình “biên giới mềm” đó và áp đặt mô hình “biên giới cứng” hiện đại, một hệ quy chiếu lãnh thổ kiểu châu Âu: đường biên giới được khoanh lại chính xác hơn, phần lớn các vùng thổ ty phía nam được gắn chặt vào không gian Tonkin ( Bắc kỳ) thuộc Pháp, và ảnh hưởng quân sự – chính trị của triều Thanh về phía Nam bị chặn lại. Việt Nam độc lập sau này kế thừa những đường biên ấy, rồi tiếp tục đàm phán, điều chỉnh nhưng trên nền một cấu trúc đã được “đóng khung”.

Nếu không trải qua giai đoạn này, rất có khả năng vùng cực Bắc hiện nay sẽ tiếp tục trong trạng thái ranh giới mơ hồ, dễ tranh chấp, hoặc một số cao nguyên biên giới sẽ trượt hẳn sang phía Trung Quốc theo đà mở rộng ảnh hưởng từ phương Bắc. Trong kịch bản đó, diện tích và chiều sâu chiến lược của vùng biên Việt Nam có thể nhỏ hơn đáng kể.

Chính quá trình chinh phục, hoạch định biên giới và tái tổ chức hành chính của thực dân Pháp đã góp phần định hình nên một Việt Nam với lãnh thổ liền khối, biên giới tương đối rõ, bao gồm cả những vùng chiến lược như Tây Nguyên và miền Tây Nam Bộ. Đặt câu hỏi “nếu không có Pháp thì bản đồ Việt Nam sẽ ra sao” vì thế không phải để tẩy trắng quá khứ thuộc địa, mà để nhận diện tính ngẫu nhiên, mong manh và đầy mâu thuẫn trong tiến trình hình thành quốc gia – dân tộc. Nhìn thẳng vào nghịch lý ấy có thể gây khó chịu cho nhiều người, nhưng cũng giúp hiểu sâu hơn rằng biên giới hôm nay là kết quả của cả đấu tranh của một dân tộc lẫn di sản cưỡng bức do chủ nghĩa thực dân để lại.

Ghi chú:

^{^[1]} The Fire King and his divine sword: A legend of rain, resistance, and ritualhttps://vietnamnet.vn/en/the-fire-king-and-his-divine-sword-a-legend-of-rain-resistance-and-ritual-2394329.html#:~:text=During%20the%20Nguyen%20dynasty%2C%20documents,colonial%20and%20American%20imperial%20times .

^{^[2]} https://en.wikipedia.org/wiki/Jimi_system

^{^[3]} Ở Trung quốc, “chế độ "thả lỏng cương" (jimi 羈縻) là một hình thức quản lý gián tiếp được thực hiện ở vùng biên giới Tây Bắc, Bắc và Tây Nam. Các thủ lĩnh hoặc tù trưởng bản địa được phong tước hiệu Trung Quốc và do đó làm việc như các quan chức cho chính phủ Trung Quốc. Cấu trúc xã hội và chính trị của các bộ lạc được quản lý gián tiếp theo đó không bị thay đổi. Ý tưởng đằng sau phương pháp này là "dùng phương pháp man di để chế ngự man di" (yi yi zhi yi 以夷治夷).

Hệ thống này được tạo ra vào thời Đường (618-907) và vẫn được sử dụng trong những thập kỷ đầu của thời kỳ Cộng hòa (1912-1949). Các tù trưởng bản địa được chính thức bổ nhiệm vào một vị trí tương ứng với quyền lực chính trị của họ.”

http://www.chinaknowledge.de/History/Terms/jimi.html

^{^[4]} Các vùng lãnh thổ

• Trung phần (5 tỉnh chính): Đồng Nai Thượng, Lâm Viên (nay bao gồm Đà Lạt), Pleiku, Darlac (nay là Đắk Lắk), Kontum (nay là Kon Tum, Gia Lai, Đắk Nông, Lâm Đồng).

• Bắc phần (khu tự trị): Hòa Bình (Mường), Phong Thổ/Lai Châu/Sơn La (Thái), Lào Kay/Hà Giang (Mèo), Bắc Kạn/Cao Bằng/Lạng Sơn (Thổ), Hải Ninh/Móng Cái (Nùng).

Quy chế tự trị

Vùng này có quy chế đặc biệt nhằm bảo vệ quyền lợi các sắc tộc thiểu số (như người Thượng/Đêga), với Khâm mạng Hoàng triều (đại diện Bảo Đại, thường do người Pháp bổ nhiệm như Pierre Didelot) đứng đầu; Đà Lạt làm thủ phủ. Quy chế 16 (21/5/1951) quy định quyền sở hữu đất đai, tòa án phong tục, hội đồng kinh tế, quân sự riêng, y tế/giáo dục phát triển, nhưng thực tế người Pháp vẫn kiểm soát mạnh (ba tỉnh Kon Tum, Pleiku, Darlac do tỉnh trưởng Pháp quản lý).

^{^[5]} Một trường hợp thú vị là một người Pháp lập một “vương quốc” tại Tây Nguyên lúc cón tranh tối tranh sáng. Charles-Marie David de Mayréna (còn tự xưng là Marie I) tự lập ra và làm vua của Vương quốc Xơ Đăng (Royaume des Sedangs) với lễ lên ngôi và ban hành hiến pháp vào năm 1888, lợi dụng việc triều đình Huế và chính quyền thực dân Pháp chưa kiểm soát chặt chẽ vùng Cao nguyên, Mayréna (vốn là một kẻ phiêu lưu mạo hiểm, từng bị trục xuất khỏi quân đội Pháp) đã đi thám hiểm vùng Kon Tum.

Vương quốc này có quốc kỳ, huân chương, tem thư và thậm chí cả quân đội riêng (dù rất sơ khai). Thủ đô đặt tại làng Kon Gung (nay thuộc tỉnh Kon Tum).

Mục đích chính của Mayréna là bán lại "vương quốc" hoặc quyền khai thác tài nguyên cho Pháp hoặc các nước châu Âu khác (như Bỉ, Đức) để kiếm tiền. Chính quyền Pháp lo ngại sự can thiệp của nước ngoài vào vùng ảnh hưởng của họ nên đã nhanh chóng can thiệp. Họ phong tỏa, không cho Mayréna quay lại Tây Nguyên sau khi ông ta đi ra nước ngoài tìm kiếm sự ủng hộ.

Mayréna chết trong nghèo khó và cô độc trên đảo Tioman (Malaysia) vào năm 1890, chấm dứt sự tồn tại ngắn ngủi (khoảng 2 năm) của "vương quốc" này.

^{^[6]} “Năm 2002, một sử gia người Hà Lan, Willem van Schendel, đã đề xuất rằng thuật ngữ [Zomia] này có thể được dùng để chỉ vùng cao nguyên Đông Nam Á, một khu vực rộng lớn với diện tích 2,5 triệu km², dân số 100 triệu người và trải dài trên ít nhất sáu quốc gia trong khu vực, từ Miến Điện đến Trung Quốc, qua Thái Lan, Lào, Campuchia và Việt Nam. Mặc dù những vùng cao nguyên này thực sự là một bức tranh khảm về các dân tộc, nhưng theo James Scott, chúng có điểm chung là nơi sinh sống của những nhóm người, trong suốt lịch sử, chưa bao giờ ngừng tìm đến đây để trốn thoát khỏi sự kìm kẹp của nhà nước”.

https://booksandideas.net/Zomia-Land-Without-State

^{^[7]} Trong sách nổi tiếng “Southern Vietnam under the Reign of Minh Mang (1820–1841)” (bản tiếng Việt: Vùng đất Nam Bộ dưới triều Minh Mạng), nhà sử học Hàn Quốc Choi Byung Wook có một cách nhìn rất khác biệt và sâu sắc về chính sách của vua Minh Mạng và đặt nó vào bối cảnh của nỗ lực xây dựng một "đế chế" thống nhất.

1. Minh Mạng muốn thay thế "Kìm mi" bằng "Giáo hóa" và không chấp nhận tư duy "Dĩ Di trị Di" (dùng người man di trị người man di - bản chất của kìm mi) mà vua cha Gia Long đã áp dụng.

2. Minh Mạng có tham vọng xây dựng một đế chế đồng nhất về văn hóa theo khuôn mẫu Nho giáo chính thống. Ông không muốn chỉ kiểm soát biên giới về mặt quân sự (kìm mi), mà muốn "Việt Nam hóa" (Vietnamize) các tộc người này.

3. Ông dùng thuật ngữ "Nhất thể hóa" (quy về một mối). Đối với Minh Mạng, việc để các tù trưởng tự trị là một sự sỉ nhục đối với uy quyền của "Thiên triều" Đại Nam.

Choi nhấn mạnh rằng chính sách xóa bỏ kìm mi để chuyển sang trực trị của Minh Mạng ở Nam Bộ và biên giới phía Tây là nguyên nhân chính dẫn đến sự hỗn loạn. Khi Minh Mạng cố gắng áp đặt hệ thống hành chính (phủ, huyện) và văn hóa (ăn mặc, họ tên) lên người Khmer và các tộc người thiểu số, ông đã phá vỡ "khế ước xã hội" lỏng lẻo cũ.

Choi Byung Wook cho rằng sự cứng nhắc này đã đẩy các tộc người thiểu số (vốn từng ủng hộ nhà Nguyễn thời Gia Long) quay sang ủng hộ các cuộc nổi dậy, điển hình là cuộc nổi loạn của Lê Văn Khôi (1833-1835). Trong cuộc biến loạn này, rất nhiều người dân tộc thiểu số và người Công giáo đã tham gia vì bất mãn với chính sách đồng hóa của Minh Mạng.

Choi coi Nam Bộ (Gia Định Thành cũ) dưới thời Tổng trấn Lê Văn Duyệt là một vùng đất đa văn hóa, cởi mở, nơi người Việt, người Hoa (Minh Hương), người Khmer và người Chăm chung sống khá hòa thuận nhờ chính sách kìm mi/tự trị linh hoạt.

Theo Wook, Minh Mạng muốn biến toàn bộ thần dân (bất kể chủng tộc) trở thành "người Hán/Việt văn minh", nhưng kết quả lại là sự xa lánh và bạo loạn, làm suy yếu khả năng phòng thủ của đất nước trước khi người Pháp đến.

^{^[8]} Cuộc chiến giữa Đệ tam Cộng hòa Pháp và Đế quốc Đại Thanh, từ tháng 9 năm 1884 tới tháng 6 năm 1885. Pháp muốn kiểm soát vùng đồng bằng Bắc Bộ Việt Nam và con đường nối từ Hà Nội đến tỉnh Vân Nam của Trung Quốc. Nhà Thanh ngược lại muốn ngăn cản sự hiện diện quân sự của Pháp Bắc Kỳ, vì điều này sẽ trực tiếp uy hiếp vùng biên giới phía nam của họ. Cuộc chiến kết thúc bằng Hiệp Uớc Thiên Tân (1885) và Pháp bảo hộ Bắc Kỳ và Trung Kỳ được Trung Quốc công nhận. Công ước biên giới năm 1887 được ký giữa Pháp và Trung Quốc xác định biên giới trên bộ giữa Bắc Kỳ và Trung Quốc.