Hoa Đ́nh Thuyền
Tử
Phí MinhTâm
Vài năm trước đây
tôi có thấy bài thơ dưới đây (Bài 1) trên một
trang web Hoa Văn mà tôi cho là một bài thơ tứ tuyệt. Các bạn bè trên diễn đàn Việt
Kiếm có cho biết bài đó không được xếp vào
nhóm thơ mà là một bài kệ của một thiền sư
có tên là Hoa Đ́nh Thuyền Tử, sống vào cuối đời
nhà Đường. Hoa Đ́nh
Thuyền Tử c̣n được biết đến dưói
nhiều tên khác như: Thuyền Tử Ḥa Thượng,
Thuyền Tử Đức Thành, Ḥa Thượng Đức
Thành... Hoa Đ́nh là bến Hoa Đ́nh ở Tú Châu (nay là huyện
Gia Hưng tỉnh Chiết Giang), nơi ngài tùy duyên đưa
đ̣. C̣n Đức Thành là pháp
danh của ngài. Ta thường thấy người xuất
thế tu luyện để cứu nhân độ thế ở
nơi núi cao hay rừng sâu, it thấy các vị nầy ở
nơi thị tứ đông đảo người. Lại
càng ít thấy thiền sư sống ẩn thân trên sông, v́
thế nên danh phận và công tŕnh của thiền sư ít được
sưu tầm và phổ biến. Tài liệu t́m được
trên Internet cho biết có 39 bài “Bát Trạo Ca”(Bài ca chuyển
mái chèo) của Thuyền Tử Ḥa Thượng được
chép trong trong Quyển 2 của Kỳ Duyên Tập do Chùa Pháp
Nhẫn ấn hành năm 1322 đời nhà Nguyên.
Ba trong 39 bài Bát trạo
ca được ghi chép và giải nghĩa trong chương
27 của quyển “Thiền Môn Khai Ngộ Thi Nhị Bách Thủ”
của Đỗ Tùng Bách do Nhà Xuất Bản Khoa Học Xă
Hội Trung Quốc ấn hành năm 1993 . Quyển sách nầy
được dịch ra Việt ngữ với tựa đề
mới “Thơ Thiền Đường Tống” do dịch
giả Phước Đức và được Nhà Xuất
Bản Đồng Nai ở Việt
Bài 1:

Dịch Nghĩa: Dịch Thơ:
Nhợ câu ngàn thước
được thả thẳng xuống
Ngh́n
thước chịt chằng nhợ bủa giăng
Một làn sóng gợn lên một vạn sóng phát sanh Một làn sóng gợn vạn lăn tăn
Đêm êm vắng nước
lạnh cá không ăn Đêm yên
nuớc lạnh cá không cắn
Thuyền
quay về chở đầy ánh trăng, Thuyền chở đầy khoang chở ánh
trăng.
Bài 2:

Dịch Nghĩa: Dịch
Thơ:
Ba mươi năm qua
lênh đênh trên biển Ba chục
năm trên biển nổi trôi
Nước trong thấy
cá cá không ăn mồi Nước
trong cá lội chẳng ăn mồi
Chặt hết cần
câu trồng thêm trúc làm cần Cần câu
chặt sạch trồng thêm trúc
Kể chi công trồng trúc, miễn là được cá. Chi kể công lao được cá thôi.
Bài 3:

Dịch Nghĩa: Dịch
Thơ:
Có một con cá lớn
khó đo lường Một con cá
lớn khó cân lường
Nó có khả năng chứa
nạp thật lạ lùng Dung chứa vô
biên rất lạ thường
Biến hoá khôn lường
sanh gió và sấm sét Biến hóa
vạn năng sanh băo sấm
Không phải xài cần
câu mà câu được. Dùng cần câu
nó khó vô phương.
Chú thích:
1. Trong bài 1, câu 1 ví việc học đạo như
câu cá. Câu 2 “Nhất ba tài
động vạn ba tùy” thường được nhắc
tới trong Thiền đạo. Câu 3 cầu đạo khó
khăn vô cùng. Câu 4 đắc đạo
là đạt được hư không. Hoàng Sơn Cốc
tự Đ́nh Kiên, một cao thủ làm tư khúc đời
Tống ngang hàng với Tô Đông Pha, rất ưa thích bài kệ
này. Đ́nh Kiên có làm một bài
theo điệu Tố Trung T́nh xài câu và nhiều cụm từ
của bài kệ 2 như sau:

Dịch nghĩa:
Một làn sóng gợn lên một vạn sóng phát sanh
Lăo chài mặc áo tơi cầm cần câu
Cá vảy vàng ở chỗ nước sâu
Ngàn thước cũng phải câu
Nó cắn mồi rồi lại nhả ra
Nó tin rồi lại nghi ngờ
Chầm chậm kéo câu lên
Nước lạnh sông vắng lặng
Núi xanh đầy trước mắt
Chở ánh trăng trở về.
2. Trong bài 2, câu 1 chỉ
quá tŕnh cầu đạo dài lâu. Câu 2 thấy rơ đạo
nhưng chưa thấu triệt được. Câu 3 tâm cầu
đạo không lùi dù phải làm những việc trông như
mâu thuẫn với thế gian.
Câu 4 không kể công khó nhọc miễn đạt được
đạo.
3. Trong bài 3, câu 1 chỉ
đạo rộng lớn bao trùm.
Câu 2 nói đạo có khả năng dung chứa tất
cả vạn vật. Câu 3 đạo
lại c̣n biến hóa vô thường phát sanh ra mọi hiện
tượng. Câu 4 muốn đạt
được đạo không dễ dàng.
Thân Thế Của Hoa Đ́nh Thuyền Tử
Người ta ít biết
được thân thế của ngài. Theo Đỗ Tùng Bách,
sư là học tṛ của ngài Dược Sơn Duy Nghiễm
(751-834), pháp hệ Thanh Nguyên Hành Tư, ít ai biết ngài là một
thiền sư. H́nh như ngài
chỉ truyền pháp cho một học tṛ duy nhất là Giáp
Sơn.
Chuyện rằng: Thiền
sư Giáp Sơn Thiện Hội nhờ ngài Đạo Ngô
chỉ điểm t́m đến ngài Thuyền Tử để
tŕnh kiến giải cầu khai ngộ. Bị ngài Thuyền
Tử phê b́nh: “Một câu dù lănh
hội được nhưng nếu chấp vào đó th́
giống như cây cọc cột con lừa”. Thuyền Tử
dạy Giáp Sơn: “Người
cầu đạo giống như ngựi đi câu thả
sợi nhợ ngàn thước, lúc con cá thấy mồi mà
chưa ăn là thời khắc rất quan trọng ví
dụ như người cầu đạo ở nơi
cửa ải khẩn yếu ngộ th́ thành Phật, không
ngộ th́ táng thân mất mạng, chịu trầm luân măi
măi.” Giáp Sơn vừa định mở miệng đáp
lời liền bị Thuyền Tử đập cho một
chèo té xuống nước. Giáp Sơn lập tức khai ngộ,
không c̣n bị rơi vào đám sương mù mê muội. Mái chèo phá vỡ t́nh thức ư tưởng
và lời nói của Giáp Sơn. Có khả năng triệt ngộ
tự tánh mới không bị kẹt vào cơ giải của
ngôn ngữ “cây cọc cột con lừa” muôn đời muôn
kiếp.
Câu chuyện về thân
thế của Hoa Đ́nh Thuyền Tử được Hoàng
Sơn Cốc viết lại trong một từ khúc có tên
“Ngư Gia Ngạo” ngụ nói ư thiền:

Dịch nghĩa:
Nhớ xưa Dược Sơn sanh một cọp
Thuyền tử Hoa Đ́nh t́m người độ.
Giáp Sơn giải tán niêm ghế ngồi,
Tŕnh kiến giải,
Trên cọc cột lừa lời khế hợp.
Nhợ câu ngàn thước hăy nh́n xem
Xa mồi ba tấc không đường sống
Một chèo ngậm miệng t́nh con cha,
C̣n ngoái lại,
Lừa mù chôn mất lũ
cháu con ta.
Sau khi Giáp Sơn khai ngộ,
thầy tṛ thân thiết như cha con. Nh́n lại đoạn
đường đă đi qua, Giáp Sơn xiển dương
pháp yếu của thầy truyền cho và có thể nói đời
đời không dứt mới bảo là “Lừa mù chôn mất lũ cháu con”.
Sự tích Hoa Đ́nh Thuyền Tử và Giáp Sơn được Viên Cực Lĩnh Thiền Sư nhắc lại trong bài thơ dưới đây:

*Theo Phước Đức dịch giả của
quyển Thơ Thiền Đường Tống, tác giả bài thơ là Viên Cực
Sầm Thiền Sư ở chùa Ẩn Tinh, châu Thái B́nh, pháp
tự Vân Cư Pháp Như Thiền Sư, đời
thứ 16 hệ Nam Nhạc.
Tuy nhiên tôi không t́m được một quy chiếu
nào cho thấy có tên Viên Cực Sầm.
Dịch nghĩa: Dịch
thơ:
Chỗ không vết tích
đừng ẩn thân Chỗ không
dấu vết chớ nương thân
Nh́n thẳng lại
trong mắt chính là bụi trần Đáy mắt
nh́n sâu chính cấu trần
Toàn cơ đập phá
vở cọc cột lừa Tự tánh toàn
năng phá cọc buộc
Một gậy gỏ vào
đầu sản xuất ngọc kỳ lân Gỏ đầu một gậy
xuất kỳ lân.
Chú thích:
Câu 2 ư nói ai cũng có khả
năng triệt ngộ tự tánh để không bị kẹt
vào cơ giải của ngôn ngữ.
Câu 3 nhắc đến
việc Giáp Sơn bị Hoa Đ́nh Thuyền Tử đánh
một chèo nên tức khắc giác ngộ, ví như ngọc
kỳ lần quư báu.
Đọc đến đây
tôi và chắc một vài bạn c̣n thắc mắc về lời
ngài Thuyền Tử dạy Giáp Sơn và v́ sao bị có một
chèo mà Giáp Sơn tức khắc giác ngộ. Có đúng pháp
thiền có ngơ tắt giúp người tu tập giác ngộ
và đắc đạo nhanh
không? Ta thường nghe nói chỉ
cần khoảnh khắc là giác ngộ được, nếu
không th́ không bao giờ giác ngộ. Điều nầy không có
ǵ sai trái, nhưng từ lúc sơ ngộ đạt đến
trạng thái tâm linh và thời điểm giác ngộ trong
khoảnh khắc là một quá tŕnh tu luyện bền chí và
lâu dài. Câu 1 của bài 2 “Tam
thập niên lai hải thượng du” cho ta một khái
niệm về thời gian mà thiền sư cho là cần để
cầu học thiền đạo.
Giáp Sơn đă là một thiền sư có đệ tử
của riêng ḿnh trước khi xin cầu học với ngài
Thuyền Tử. Giáp Sơn đă có một quá tŕnh tu tập.
Thế mà khi tŕnh kiến giải Giáp Sơn c̣n bị phê b́nh:
“Một câu dù lănh hội
được nhưng nếu chấp vào đó th́
giống như cây cọc cột con lừa”. Quá tŕnh cầu đạo lâu dài đ̣i
hỏi nhiều kiên nhẫn nên đưọc ví như đi
câu, ví việc thấy được đạo như cá
thấy được mồi, ví thấu triệt được
đạo như cá ăn mồi, nhưng sao lại nói lúc
cá thấy mồi mà chưa ăn là thời khắc rất
quan trọng? Thấy được
đạo đă là một thành quả đáng kể. Thấu triệt đạo là thấy
được bản chất vô thường của vạn
vật, thấy tự tánh và không c̣n chấp, không c̣n mê, không
c̣n nương tựa bám víu vào bất cứ việc ǵ ngay
cả đạo pháp để an tâm. Đó là sự khác biệt
giữa thấy đạo và thấu triệt đạo, khác biệt giữa trầm luân và
giác ngộ. Thuyền Tử biết
Giáp Sơn đă sẵn sàng tâm thức để tỉnh cơn
mê chỉ cần thêm một chút nhắc nhở. Với chúng ta có lẽ ngài đă dùng
cách giáo hóa khác, chứ có đánh đến 100 chèo chắc cũng
không ăn thua ǵ!
Giác ngộ không phải
là một sự hiểu biết của trí khôn con người,
do đó không có lời lẽ nào diễn tả được,
mà là một lối sống trong đạo đức chân
chính. Đức Thích Ca có dạy
con đường 8 nhánh đưa đến giác ngộ tức
trở về với Phật tánh mà mọi người ai cũng
có khi được sanh ra đời. Tám điều nầy được
phân làm 3 nhóm là giới, định và huệ. Giới giúp cho ta sống thanh khiết
không bị bợn nhơ phủ lấp. Không bị bợn nhơ che lấp,
khi quán chiếu (định) nh́n vào nội tâm ta mới sáng
suốt (huệ) thấy được tự tánh. Con đường nầy ai đọc
cũng hiểu và thấy được. Nhưng chỉ có người hành
tŕ theo con đường nầy tức giữ giới và
thiền định th́ mới sanh ra trí huệ, mới thấu
triệt đạo và giác ngộ. Không thể nói và hiểu
mà giác ngộ được v́ thế ngài Thuyền Tử
có nói:“Một
câu dù lănh hội được nhưng nếu chấp vào
đó th́ giống như cây cọc cột con lừa”.
Ngày 21-9-2005 lúc 10:40 PM