Lá Thư Cancun: Từ Mexico Nhớ Về Việt Nam
Fig.1: Khu nghĩ dưỡng tại Riviera Maya,
Playa Del Carmen, Yucatan, Mexico
Buổi sáng tại Playa del Carmen, không gian tĩnh
lặng của bờ biển Caribbean mở ra một tầm nhìn rộng lớn. Ngồi từ góc hồ tắm
mênh mông “vô cực” với hàng dừa bao quanh của khu nghỉ dưỡng, nhịp sống du
lịch quốc tế nơi đây diễn ra tự nhiên, không ồn ào, nhưng lại gợi mở nhiều
suy ngẫm về lịch sử, kinh tế và thời thế đổi thay.
Từ lịch sử vùng Trung Mỹ đến cuộc Nam tiến của
người Việt
Sự hiện diện của các quần thể kiến trúc hiện
đại trên vùng đất từng thuộc về văn minh Maya cổ đại tạo nên một mối liên
tưởng rõ nét đến lịch sử Đông Nam Á, nhất là quá trình “Nam tiến”, mở rộng
bờ cõi về phía Nam của người Lạc Việt từ lưu vực sông Hồng, chinh phục vương
quốc Champa qua nhiều thế kỷ.
Khi phân tích cấu trúc nhân chủng và văn hóa,
có thể thấy hai mô hình thuộc địa hóa hoàn toàn khác biệt:
●
Mô hình Trung và Nam Mỹ
(Hòa huyết, miscegenation, racial mixing, racial amalgamation): Người Tây
Ban Nha (Spain) và Bồ Đào Nha (Portugal) khi thiết lập ách thống trị đã tiến
hành đồng hóa và kết hôn với người bản địa (Maya, Aztec, Inca). Quá trình
này tạo nên một đại bộ phận dân cư hỗn huyết rộng lớn – người Mestizo,
hình thành nền văn hóa Latinh (hay còn gọi là Hispanic) đặc trưng ngày nay.
●
Mô hình Bắc Mỹ và Cuộc Nam
tiến (Dịch chuyển không gian, displacement): Ngược lại, cuộc Nam tiến của
người Việt mang nhiều đặc điểm tương đồng với làn sóng định cư của người Anh
ở Bắc Mỹ. Đó không phải là sự hòa huyết để tạo ra một chủng tộc mới, mà
trong một tầm mức quan trọng là một quá trình dịch chuyển biên giới mang
tính thay thế. Cũng như người Kinh chúng ta di cư đến đâu, hệ thống làng xã,
thể chế và văn hóa nông nghiệp lúa nước được thiết lập vững chắc đến đó, đẩy
lùi không gian sinh tồn của người bản địa Chăm và khiến nền văn minh này dần
lùi sâu vào lịch sử. Minh Mạng là nhà vua chấm dứt sự nối tiếp qua bao triều
đại của nhà nước Champa.
●
Tuy nhiên, ở đâu cũng là
con người “đầu đen máu đỏ “ như nhau, và chắc chắn sự “hòa huyết” thế
nào cũng đã xảy ra. Tôi vẫn tự hỏi, là một người sinh ra ở đất Châu Ô và
Châu Lý cũ được Huyền Trân Công Chúa đem về cho nước Việt hơn 700 năm trước,
những người Huế như tôi không ít thì nhiều đang mang bao nhiêu vết tích của
dòng máu Chăm bản địa.
●
Các nghiên cứu di truyền
học hiện đại cho thấy người Kinh và người Chăm không phải là hai quần thể
tách biệt hoàn toàn về mặt di truyền. Do quá trình Nam tiến và nhiều thế kỷ
chung sống tại miền Trung, đã diễn ra sự trao đổi gen (gene flow) giữa hai
cộng đồng. Mặc dù hiện chưa có nghiên cứu nào bao gồm toàn bộ hệ gen
(genome-wide) xác định cụ thể tỷ lệ tổ tiên Chăm trong người Kinh miền
Trung, các bằng chứng lịch sử và di truyền đều cho thấy mức độ giao lưu di
truyền tại khu vực này cao hơn so với miền Bắc. Ngược lại, các nghiên cứu về
người Chăm hiện đại, trong đó có các nghiên cứu do Viện Max Planck phối hợp
với Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam thực hiện, cho thấy người
Chăm mang thành phần tổ tiên (ancestry) đáng kể có nguồn gốc từ các quần thể
Đông Nam Á lục địa (Austroasiatic-related), phản ánh quá trình giao lưu và
hôn phối kéo dài với các cộng đồng láng giềng, bao gồm người Kinh.
Nền văn minh Maya ở Mexico
và hoạt động hàng hải của người Chăm ở Nam Việt Nam
Trong khi người Maya thống trị mạng lưới thương
mại ven biển vùng Trung Mỹ (Postclassic, c. 900–1500 CN), thì ở bên kia bán
cầu—tại khu vực Biển Đông và Tây Thái Bình Dương—vương quốc Champa cũng đang
ở đỉnh cao của một đế chế hàng hải lẫy lừng trước khi dần suy tàn và sáp
nhập vào lãnh thổ Đại Việt qua các cuộc xung đột lịch sử (đặc biệt là sau
chiến dịch năm 1471 của vua Lê Thánh Tông).
Dù cùng là những thế lực biển lớn trong cùng thời kỳ lịch sử, tính chất hoạt
động, quy mô công nghệ và tầm ảnh hưởng địa chính trị của người Chăm và
người Maya có những điểm tương đồng và khác biệt rất sâu sắc.
Bảng so
sánh tổng quan: Maya vs. Champa
Nhóm người
|
Người Maya (Trung Mỹ)
|
Người Champa (Đông Nam Á)
|
Phạm vi địa lý
|
Ven biển bán đảo Yucatán, Belize, Honduras (nội vùng).
|
Biển Đông, kết nối Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương (quốc tế).
|
Công nghệ đóng tàu
|
Thuyền độc mộc khổng lồ (dugout canoe), không có buồm, dùng sức
người chèo.
|
Thuyền ghép ván nhiều bánh lái, có hệ thống buồm phức tạp, tải
trọng lớn.Khác với tàu thuyền phương Tây hay thuyền buồm Trung
Hoa vốn sử dụng một bánh lái duy nhất ở trục chính giữa đuôi tàu
(stern-post rudder), tàu của người Champa và cư dân Nam Đảo sử
dụng hệ thống hai bánh lái đặt ở hai bên hông đuôi tàu. (double
quarter rudders).
|
Vị thế địa chính trị
|
Thương nhân ven biển trung chuyển hàng hóa giữa các thành bang
tự trị.
|
Các tiểu quốc hàng hải (Mandala) kiểm soát trực tiếp con đường
tơ lụa trên biển.
|
Mặt hàng chủ lực
|
Muối, cacao, ngọc bích, lông chim quetzal, đá obsidian.
|
Trầm hương, ngà voi, lâm sản quý, gốm sứ, hồ tiêu.
|
Tính chất quân sự
|
Chủ yếu là thương mại hữu nghị, phòng thủ ven biển.
|
Hải quân hùng mạnh, kết hợp thương mại, cướp biển (piracy) và
viễn chinh.
|
|
|
Các điểm tương đồng và khác
biệt chính
Fig. 2: Bản đồ so sánh: hoạt động hàng hải
của Maya Yucatán và các tiểu quốc Champa
(Khoảng năm 1300 CN)
Mô hình Cancun và bài toán so sánh hai nền
kinh tế
Mexico quy hoạch dải bờ biển Quintana Roo thành
những tổ hợp nghỉ dưỡng khép kín, phía trước là “kín cổng cao tường”, lực
lượng an ninh nghiêm ngặt kiểm soát mọi ra vào, biệt lập với đời sống thường
nhật của người dân địa phương. Có giả thuyết cho rằng các cartel ma túy địa
phương đều đồng ý là nên để những vùng dành riêng cho du khách này ra ngoài
những xung đột thì có lợi kinh tế cho họ hơn, mặc dù có những lộn xộn từng
xảy ra tại Cancún.
Cancun là một trường hợp nghiên cứu điển hình
về sự phát triển du lịch được quy hoạch từ đầu từ một làng chài trước năm
1970. Tuy nhiên, sau nhiều thập kỷ tăng trưởng "nóng", khu vực này đang đối
mặt với những vấn đề nghiêm trọng:
Cancun nằm trên nền địa chất đá vôi. Nước mưa
axit nhẹ đi xuyên thẳng qua các lớp đá này và tụ lại thành những
lớp nước sâu dưới mặt đất trong các lớp đá vôi đã tan (soluble
limestone) gọi là karst aquifer. Các khách sạn khai thác nước ngầm từ tầng
chứa nước karst aquifer bên dưới; tầng nước này lộ ra tại nhiều vị trí thông
qua các hố sụt tự nhiên được gọi là cenote. Cenote thực chất là những
giếng nước tự nhiên hình thành do sự sụp đổ của tầng đá vôi (limestone) phía
trên, lộ ra mạch nước ngầm chảy bên dưới. Nước từ karst aquifer
rất “cứng”, chứa nhiều chất khoáng và cần được thanh lọc khá tốn
kém trước khi dùng. Sự bùng nổ của các khu nghỉ dưỡng đã gây áp lực lên
các tầng chứa nước ngầm này. Việc khai thác quá mức và xả thải chưa qua xử
lý đúng mức trước đây từ các khách sạn vừa và nhỏ đã gây ô nhiễm nguồn nước
ngầm và hệ sinh thái thủy sinh, vốn là "trái tim" thu hút du khách.
Quá trình xây dựng hạ tầng ồ ạt đã tàn phá các
rạn san hô và rừng ngập mặn – những "bức tường" bảo vệ tự nhiên trước bão.
Khi hệ sinh thái này bị tổn thương, khả năng tự hồi phục của bờ biển giảm
đi, dẫn đến xói mòn nghiêm trọng.
Có một sự phân hóa rõ rệt giữa "khu du lịch"
(nơi có hạ tầng hiện đại, tiện nghi) và "khu dân cư" (nơi người lao động
ngành du lịch sinh sống). Sự thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản (y tế, giáo
dục, nhà ở giá rẻ) tại các khu vực ngoài vùng nghỉ dưỡng tạo ra khoảng cách
lớn về phẩm chất cuộc sống, dẫn đến các tệ nạn xã hội và bất ổn tại địa
phương.
Câu hỏi đặt ra là: Liệu ngành du lịch Việt Nam
tại Phú Quốc, Nha Trang hay Đà Nẵng có đang đi theo dấu chân của Cancún?
Sự bùng nổ nhanh chóng của du lịch đại chúng
dọc theo dải duyên hải miền Trung Việt Nam, đặc biệt là tại Đà Nẵng, Nha
Trang, và gần đây rất tại “đảo ngọc” Phú Quốc trong Vịnh Thái Lan,
đang tái hiện rõ nét tình trạng suy thoái sinh thái nghiêm trọng từng xảy ra
ở Yucatán và Cancún (Mexico). Cả hai khu vực đều phải gánh chịu nạn sạt lở
bờ biển nghiêm trọng do làn sóng bê tông hóa sát mép nước, sự suy tàn trên
diện rộng của các rạn san hô do ô nhiễm nhựa plastic và nước thải chưa qua
xử lý, cùng tình trạng cạn kiệt nguồn nước ngọt bị trầm trọng hóa bởi các
khu nghỉ dưỡng xa xỉ. Trong khi cấu trúc địa chất đá vôi xốp của Yucatán đẩy
nhanh quá trình ô nhiễm hóa chất dưới lòng đất vào các cenotes, thì
địa hình dốc và bão lũ dồn dập tại Việt Nam lại khiến các bờ biển bị xây
dựng quá mức trở nên đặc biệt tổn thương trước nguy cơ sạt lở nhanh chóng và
khốc liệt; điều này đòi hỏi một giải pháp quản lý bền vững cấp bách trước
khi các hệ sinh thái biển thiết yếu này bị hủy hoại vĩnh viễn.
Sự tương đồng về diện mạo hạ tầng du lịch giữa
hai nước dễ khiến người ta lầm tưởng về sự ngang bằng trong phát triển. Tuy
nhiên, nội lực kinh tế của hai quốc gia vẫn tồn tại một khoảng cách lớn khi
thu nhập bình quân đầu người (per capita GDP) của Mexico hiện cao gấp ba lần
Việt Nam. (Tuy nhiên, nếu sử dụng “ngang giá sức mua” (PPP), khoảng cách nhỏ
hơn nhiều.)
Mexico đã cố gắng rất nhiều với những quy định
luật pháp nghiêm ngặt và những kỹ thuật bảo vệ môi trường tiên tiến hơn sau
thời kỳ phát triển “hồn nhiên” lúc ban đầu.
Những thách thức về môi trường mà Cancún đang
đối mặt không phải là trường hợp cá biệt. Các vấn đề tương tự như xói mòn
bãi biển, áp lực lên nguồn nước ngầm, mất môi trường sống và suy thoái hệ
sinh thái cũng từng xuất hiện cùng với sự phát triển du lịch nhanh chóng tại
Florida (Mỹ), khu vực Địa Trung Hải và nhiều vùng ven biển khác, mấy chục
năm trước khi Cancún xuất hiện trên bản đồ du lịch thế giới.
So với 20 năm trước, công nghệ xử lý nước thải
tại Cancún và Riviera Maya đã tiến một bước dài từ thô sơ lên hiện đại, từ
buông lỏng lên siết chặt kiểm soát. Nhưng về mặt sinh thái, đây vẫn là một
cuộc chạy đua khốc liệt khi thiên nhiên đang dần hụt hơi trước quy mô quá
lớn của ngành công nghiệp du lịch hiện đại.
Không biết ở Việt Nam phát triển du lịch vùng
biển đang ở giai đoạn nào, “hồn nhiên” hay “cẩn trọng”, có ngang tầm với thế
giới hiện nay? Kinh nghiệm từ những nơi này cho thấy cái giá phải trả do quy
hoạch thiếu bài bản lẫn giá trị của công tác quản lý môi trường chặt chẽ
hơn. Mặt khác, khả năng quy hoạch và quản lý môi trường cũng tùy
thuộc vào mức độ phát triển và trình độ ý thức về môi trường
của mỗi nước.
Fig. 3: Tác động của nhà cao tầng sát bờ
biển lên dòng chảy và địa chất:
Việc xây dựng những vách tường sát
biển để che chở cho móng các nhà cao tầng, tường chắn sóng, kè
bảo vệ bờ, đê chắn sóng hoặc các công trình kỹ thuật ven biển dạng thẳng
đứng sát mép nước làm thay đổi hoàn toàn động lực học của biển: thay vì
được hấp thụ tự nhiên, sóng biển bị dội ngược trở lại, tạo ra sóng đứng
(standing wave) dữ dội, gây hiện tượng xoáy móng (scouring) và kéo cát
mịn ra khơi. Sự hiện diện của các khối bê tông này còn chặn đứng dòng
chảy dọc bờ (nguồn bồi cát tự nhiên), triệt tiêu gió cát tái tạo cồn và
gia tăng các dòng rút nguy hiểm (rip currents), dẫn đến sạt lở bờ biển
nghiêm trọng và tạo điều kiện cho nước mặn xâm nhập sâu vào mạch nước
ngọt ven bờ. Ngoài nước biển, gió cũng đóng vai trò quan trọng trong
việc vận chuyển cát khô từ bãi biển vào sâu trong đất liền để hình thành
các cồn cát (dunes) — là những bồn dự trữ cát tự nhiên cho bờ biển khi
có bão. Sự xuất hiện của một hàng rào các tòa nhà cao tầng hoạt động như
một bức tường khổng lồ chắn gió (windbreak). Nó làm thay đổi hướng gió
cục bộ, triệt tiêu động lực thổi cát của gió, khiến các cồn cát không
thể tái tạo và bãi biển mất đi khả năng tự phục hồi sau mỗi mùa mưa bão.
Tương quan kinh tế: Mexico và Việt Nam
|
Chỉ số phân tích |
Diện mạo Kinh tế Mexico
|
Diện mạo Kinh tế Việt Nam
|
|
Thế mạnh nội tại |
Vị trí địa lý sát cạnh thị trường
tiêu thụ lớn nhất thế giới (Mỹ); hưởng lợi từ làn sóng nearshoring (dịch chuyển sản xuất về gần Mỹ); ngành công
nghiệp xe hơi và chế tạo có thâm niên.
|
Lực lượng lao động có tính kỷ luật;
dòng vốn FDI lớn; là mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng
điện tử và dệt may toàn cầu; tăng trưởng ổn định.
|
|
Thách thức cốt lõi |
Vấn đề an ninh nội địa và sự phụ
thuộc lớn vào chu kỳ kinh tế của Hoa Kỳ.
|
Tốc độ lão hóa dân số nhanh; nguy
cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình nếu không kịp nâng cao hàm
lượng công nghệ.
|
Dù Mexico sở hữu lợi thế lớn về địa chính trị
đối với thị trường khổng lồ của Hoa Kỳ và tích lũy tư bản từ trước, Việt Nam
lại thể hiện sự linh hoạt cao trong các hiệp định thương mại tự do với các
thị trường quan trọng trong các châu lục cùng với tốc độ chuyển dịch cơ cấu
kinh tế. Khả năng bứt phá của Việt Nam trong tương lai phụ thuộc nhiều vào
việc nâng cấp chuỗi giá trị toàn cầu.
Góc nhìn từ chiếc áo Polo và viễn cảnh ngày trở
về
Một chi tiết nhỏ nhưng phản ánh rõ nét xu thế
toàn cầu hóa: chiếc áo Polo tôi mặc buổi sáng này mang nhãn hiệu "Made in
Vietnam" và được bán ở một tiệm Costco Mỹ . Một sản phẩm từ quê hương vượt
đại dương để hiện diện tại một trung tâm du lịch của Mexico, minh chứng cho
sự kết nối không biên giới của nền sản xuất hiện đại.
Khoảng cách địa lý giữa Việt Nam và Hoa Kỳ hay
Mexico vẫn là một trở ngại lớn. Đứng trước viễn cảnh trở lại thăm quê hương
sau nhiều năm thay đổi, người ta dễ dàng nhận ra một thực tế: xu hướng đồng
hóa của kiến trúc quy hoạch du lịch toàn cầu đã khiến các trung tâm nghỉ
dưỡng lớn ở Việt Nam không còn quá khác biệt so với không gian tại Mexico.
Vẫn là những tiêu chuẩn quốc tế về hạ tầng, dịch vụ và cảnh quan nhân tạo.
Và những tiêu chuẩn này đòi hỏi một giá khá đắt phải trả về môi trường trong
lúc những lợi ích về công ăn việc làm cho dân bản địa vẫn ở mức khiêm tốn.
Mặt khác, nếu Việt Nam mãi đeo đuổi cố gắng
biến đổi đất nước thành một bản sao của Disneyland, một phiên bản sặc sỡ của
phương Tây, chúng ta có còn thu hút được những du khách đi tìm một trải
nghiệm mới về một nền văn hóa không giống quê hương của chính họ, hay học
hỏi về một nền văn hóa khác thành hình từ cả mấy ngàn năm mà chúng ta sở
hữu?
Tuy nhiên, riêng đối với người Việt hải
ngoại, Việt Nam có những thuận tiện đáng kể về yếu tố con người. Sự chào
đón bằng tiếng mẹ đẻ trên cố hương và năng lực giao tiếp bằng tiếng Anh,
tiếng Pháp của đội ngũ nhân sự du lịch tại Việt Nam mang lại cho người Việt
hải ngoại thế hệ thứ nhất cũng như các thế hệ sau những trải nghiệm tương
tác thuận lợi hơn so với môi trường du lịch tại khu vực Cancún này. Đối với
một người đi xa, đó mới chính là điểm văn hóa và tình cảm định vị giá trị
của một chuyến trở về, tuy đối với một người trong tuổi sức khỏe xế chiều,
chuyến trở về đó càng ngày càng khó khăn, xa vời hơn.
Hồ Văn Hiền
Ngày 27 tháng 7 năm 2026
