SỰ PHÁT TRIỂN TÂM TRÍ CỦA TRẺ EM

CON TRẺ VÀ VIỆC HỌC

Bác sĩ Lê Phương Thúy

 

Không ai có thể chối cãi việc học là điều mà các bậc phụ huynh quan tâm nhất đối với con em của mình. Nuôi dạy con nên người là ước muốn hàng đầu của các phụ huynh. Thành công trong việc học, đỗ đạt ra trường là thước đo thường dùng để cho biết phụ huynh đã thành công (hay thất bại) như thế nào trong việc giáo dục con trẻ. Câu hỏi bắt đầu câu chuyện về con trẻ thường là: “sao, con anh (hay chị) học tới đâu rồi?”. Chúng ta không thể dấu được niềm hãnh diện khi cho biết: “vâng, cháu nó sắp ra trường kỹ sư vào năm tới”. Hoặc “cháu nó vừa được nhận vào trường y khoa”, hoặc vẻ thất vọng “vâng, cháu nó còn lông bông lắm anh (hay chị) ạ, cứ thay đổi ý kiến hoài, không biết có ra trường nổi trong năm nay không hay lại phải học thêm một năm nữa”. Con trẻ bỏ học nửa chừng, không có nghề nghiệp vững chắc, là nỗi buồn lo cho phụ huynh. Con trẻ sa đà trụy lạc, nghiện ngập ma túy, gia nhập băng đảng, là mối lo cho gia đình và xã hội.

Bài viết này xin trình bày một cách chi tiết về những phương diện học hỏi cũng như cung cách học hỏi của các em, hầu giúp các bậc phụ huynh theo dõi và giúp đỡ việc học của các em một cách có hiệu quả.

 

THÔNG MINH

Thông minh là một khả năng bẩm sinh, được xác định bởi di truyền và phát triển do sự giáo dục, khuyến khích và hướng dẫn của cha mẹ hay thầy cô. Hoàn cảnh xã hội, môi trường xung quanh cũng đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển này. Thí dụ như có những thiên tài hội họa và âm nhạc mà tài năng của họ mãi đến nhiều năm sau mới được thưởng thức và công nhận. Thời kỳ bác sĩ Pasteur tìm ra vi trùng bệnh chó dại, nhà ông đã bị ném đá chỉ vì xã hội thời đó chưa tiếp nhận được khám phá của ông mà họ cho là quá lạ thường, không thể tin nổi.

Một cách tổng quát, đa số các em có trí thông minh trung bình. Một số nhỏ các em thông minh hơn người (khoảng mười phần trăm), và một con số tương tự bị chậm khôn hay ngu đần. Một số rất nhỏ khác thuộc loại thiên tài hay thần đồng, trổi vượt về một hay hai lãnh vực nào đó, mà thỉnh thoảng chúng ta có thấy báo chí đăng tải hay truyền thanh hay truyền hình loan báo, như thần đồng toán học, thần đồng cờ tướng, thần đồng âm nhạc v. v. . . Ngay cả trong các em có trí thông minh trung bình, tức là trong số lớn các em, khả năng học hỏi, thâu nhập các kiến thức cũng mỗi em mỗi khác. Hiểu biết những sự khác biệt này giúp các phụ huynh biết cách tạo cơ hội cũng như phương tiện cho sự học hỏi của các em.

Có tám loại thông minh, theo sự mô tả của Tiến sĩ John Gray trong cuốn sách Children Are From Heaven.

 

THÔNG MINH TRONG TRƯỜNG HỌC

Ðây là loại thông minh mà chúng ta thường nghĩ tới nhiều nhất, và ai cũng mong mỏi cho mình và con em của mình có được. Một người học đâu hiểu đó, nhanh chóng thu nhập kiến thức nhà trường, thi đâu đậu đó, được coi là người thông minh, được mọi người thán phục. Trong lớp, thầy cô cũng có cảm tình với các em có loại thông minh này. Các khoa học gia, bác sĩ, tiến sĩ, kỹ sư nghiên cứu là những người có loại thông minh này. Họ rất dễ thu hút sự thán phục của người đối diện vì sự thông minh của họ. Tuy nhiên, nếu họ không có thêm những loại thông minh khác được liệt kê sau đây, họ sẽ là người khô khan, tính toán, thiếu tình tứ và . . . cù lần (tiếng Anh gọi là “nerdy”) Họ có thể cặm cụi làm việc, đem về một lợi tức khá để bảo đảm đời sống, nhưng suốt ngày chỉ biết chúi mũi vào máy điện toán, vào những cuốn sách dày cộm, và rất vụng về trong việc diễn tả tình yêu của mình đối với người yêu qua những lời nói ngọt ngào tình tứ hay những món quà tặng có ý nghĩa. Người Việt Nam chúng ta thường đồng hóa sự thành công khoa bảng với thành công trên đời và xem việc thành công khoa bảng là yếu tố đầu tiên nếu không muốn nói là yếu tố cần và đủ để có hạnh phúc, nhưng thật ra, hạnh phúc hay thành công trong đời tùy thuộc rất nhiều những yếu tố khác. Thông minh trong lãnh vực học vấn chỉ là một trong những yếu tố quan trọng cần thiết để thành công trên đường đời. Nói một cách khác, thông minh trên con đường học vấn đóng vai trò ít quan trọng nhất trong việc đạt được hạnh phúc trong đời.

 

THÔNG MINH TRONG TÌNH CẢM

Người này bén nhạy trong cách xử thế, “cảm” được ý muốn và tình cảm của người khác, có khả năng đặt mình trong hoàn cảnh của người khác để theo đó mà lựa chọn cách cư xử. Do đó, người này rất đông bạn bè thân thiết, dẫn đến thành công trong công việc. Người thông minh trong tình cảm tránh được cho mình những hệ lụy không cần thiết, nhận được đâu là bạn tốt, đâu là kẻ xấu để tránh trước khi tai họa xảy ra. Chắc quý độc giả đã từng gặp những người loại này: họ bước đi trên những con đường êm ả, kẻ xấu không tìm thấy họ, hoặc có thấy cũng không chú ý đến họ. Trong một nhóm bạn, tự nhiên họ được hưởng những phần êm ả may mắn nhất. Người có sự thông minh này thành công trong trường đời và dễ tìm thấy hạnh phúc. Trong tình yêu, người này cũng tìm được con đường yên bình nhất. Nếu người này có cả sự thông minh về học vấn nữa thì sự thành công càng rạng rỡ hơn nữa. Các em có loại thông minh này có tài lãnh đạo hoặc ngoại giao. Các phụ huynh có con em có sự thông minh về tình cảm sẽ nhận thấy em là người hưởng được nhiều phúc lợi nhất trong đám bạn của em. Trong khi các em khác cải vả, giận hờn, thù ghét nhau, em này tránh được những xung đột, sống thoải mái thanh bình. Trong lớp, em là người được các bạn và thầy cô mến, không bị các bạn khác trêu ghẹo, bắt nạt hay thầy cô chỉa mũi dùi. Các phụ huynh nếu để ý thấy được điều này nơi con em mình, có thể tạo cơ hội cho khả năng này phát triển, như cho các em sinh hoạt tập đoàn, khuyến khích các em chọn các ngành nghề có nhiều sự tiếp xúc với người khác. Nghề giáo sư, cố vấn, tâm lý trị liệu gia, ngoại giao, chính trị, là những ngành nghề thích hợp. Người có thông minh trong lãnh vực tình cảm có thể ít học, nhưng lại thành công và hạnh phúc. Chúng ta thấy không hiếm những người tuy ít học, nhưng lại dễ mến.

 

THÔNG MINH VỀ THỂ CHẤT

Người này biết cách ăn uống, giữ gìn sức khỏe, biết vận dụng và phối hợp các bắp thịt một cách khéo léo. Do đó, họ có thể rất giỏi thể thao vì cử chỉ, động tác chính xác và nhạy bén. Người này còn biết cách trang điểm, ăn mặc sao cho phô trương được nét đẹp của mình, giữ gìn được những nét đẹp trên thân thể. Các em có sự thông minh về thể chất có khả năng về nhảy múa, giỏi các môn thể thao đòi hỏi sự tinh vi trong việc điều khiển tay chân và các bắp thịt như nhảy ballet, trợt tuyết, ice skating v. v. . . Những người mẫu thời trang cũng là những người có thông minh về thể chất: biết trình bày những động tác đi đứng, nụ cười, ánh mắt sao cho đẹp và thu hút người đối diện.

 

THÔNG MINH TRONG LÃNH VỰC SÁNG TẠO

Người này có óc tưởng tượng phong phú, do đó có đầu óc sáng tạo, chế biến. Quý phụ huynh dễ dàng nhận thấy điều này qua con em của mình khi các em chơi các trò chơi với nhau. Với những dụng cụ đơn sơ, em có thể tưởng tượng ra được những chân trời mới lạ, những nhân vật lạ kỳ và những câu chuyện lý thú. Những trò chơi như kể chuyện hay đặt chuyện dựa trên những dữ kiện thật ít ỏi và đơn sơ, có thể giúp các phụ huynh hay thầy cô nhận diện được các em có đầu óc sáng tạo. Người này có khả năng sáng tác như nhạc sĩ, thi sĩ, văn sĩ, nếu ở trong ngành kỹ thuật thì có tài chế biến, phát minh. Còn nếu trong lãnh vực thương mại thì có những sáng kiến để phát triển cơ sở của mình.

 

THÔNG MINH TRONG LÃNH VỰC NGHỆ THUẬT

Có em cầm bút lên là vẽ một cách dễ dàng. Có em cất tiếng ca sau khi chỉ cần nghe qua người khác hát. Có em đóng kịch tài tình, hài hước duyên dáng, rõ ràng là thiên phú. Quý độc giả chắc hẳn không xa lạ với những người này: các ca sĩ nổi tiếng có tiếng hát làm rung động lòng người, các văn thi sĩ múa bút thành thơ, các họa sĩ phóng bút thành tranh.

           

THÔNG MINH TRONG NHỮNG VẤN ÐỀ THỰC TIỄN (COMMON SENSE)

Người có trí thông minh này biết cách giải quyết vấn đề một cách thực tế và cụ thể. Họ nhìn mọi việc bằng cặp mắt thực tế. Những chuyện lý thuyết xa vời không làm cho họ quan tâm. Họ nhạy bén trong những sinh hoạt hàng ngày, tự động hiểu biết và làm những việc cần làm mà không cần ai dạy bảo. Thí dụ như tự động lau dọn sau khi ăn, tự động xếp hàng chờ tới phiên mình, tôn trọng tôn ti trật tự của xã hội, hiểu biết cách cư xử và xã giao thông thường. Người này có thể không mồm mép, nhưng có những quyết định rất chính xác trong những sinh hoạt thường nhật. Một thí dụ của người thông minh thực tiễn là họ biết tránh những câu nói vô ý thức trong lúc tình cảm mọi người xao động về vụ khủng bố tại Trung Tâm Mậu Dịch Quốc Tế và Ngũ Giác Ðài: trong lúc đa số mọi người bày tỏ sự phẫn nộ đối với kẻ khủng bố và xót xa cho nạn nhân, cho nước Mỹ thì người có sự thông minh này sẽ tự động chia xẻ tâm trạng của đám đông mà không chọc đám đông nổi giận với câu nói “đàn ngang cung” của mình như “đáng đời” cho nước Mỹ v. v. . .Nhân vật Thằng Bờm trong bài hát Thằng Bờm Có Cái Quạt Mo là một người có thông minh thực tiễn: nắm xôi trước mắt, có ngay, chắc ăn hơn là ba bò chín trâu, hơn là những lời dịu ngọt lừa phĩnh.

 

THÔNG MINH TRỰC GIÁC

Người này hiểu biết chuyện một cách dễ dàng không cần phải học. Học ít hiểu nhiều. Bén nhạy, đón được ý người đối diện, đón ý được thầy cô, hiểu được những điều không nói. Ðọc hai  trang sách đã biết cả cuốn sách nói gì. Bà Oprah Winfrey không phải là một tâm lý gia chuyên nghiệp, nhưng bà đón ý và hiểu ý những tâm lý gia mà bà phỏng vấn một cách dễ dàng qua một vài câu phát biểu của họ. Bà còn diễn tả lại ý họ một cách dễ hiểu hơn cho người nghe, hoặc cho những thí dụ cụ thể giúp cho ý của những tâm lý gia này gần gủi với người nghe hơn.

 

THÔNG MINH KIỂU THIÊN TÀI

Trẻ thiên tài khác với trẻ khác, là có một hay hai tài rất đặc biệt, xuất sắc hơn người, nhưng lại kém cỏi trên nhiều lãnh vực khác, như trẻ chỉ giỏi toán, chỉ giỏi âm nhạc, hay chỉ giỏi hội họa mà thôi, còn lại thì học chữ rất chậm (thiếu thông minh trường ốc), nhất là giao thiệp rất dở (thiếu thông minh trong tình cảm) để rồi thường bị đày đọa, bạc đãi. Các phụ huynh có con em thuộc loại thiên tài cần phải giúp các em rất nhiều trong những lãnh vực các em bị yếu kém để các em có một cuộc sống thăng bằng hơn. Ông Bill Gates có thể được xem như là một thiên tài điện toán. Công ty của ông thành công là nhờ những sáng chế của ông đã đành, nhưng chắc chắn, ngoài tài của ông ra, công ty còn có cả một ban quản trị thương mại với những người tài giỏi về mọi lãnh vực khác cần thiết cho sự thành công của một công ty như: ban kế toán, ban quảng cáo, ban giao dịch v. v. . .

 

Ngoại trừ Thông Minh Thiên Tài là trường hợp tạo hóa cho em một tài năng vượt bực trong một lãnh vực, rồi lại lấy đi của em những tài năng thuộc các lãnh vực khác; một em có thể có nhiều loại thông minh khác nhau, ở nhiều mức độ khác nhau. Thí dụ, em A có thể có Thông Minh Trong Trường Học thuộc loại cao nhất, kế đó là Thông Minh Sáng Tạo thì em có thể học hành đỗ đạt cao và còn là một nhạc sĩ tài hoa. Nếu em kém cõi về loại Thông Minh Tình Cảm thì mặc dù em trở thành một vị bác sĩ, nhạc sĩ tài hoa, em vẫn thua thiệt trong tình trường, vẫn cô đơn trong đời sống lứa đôi, và còn có thể thất bại trong công việc mặc dù rất giỏi. Em Thông Minh Thiên Tài là người khổ nhất, vì tạo hóa cho em thiên tài hơn người thì lại lấy đi nhiều loại thông minh khác như Thông Minh Tình Cảm và Thông Minh Thực Tiễn để rồi em bị bạc đãi và hành hạ. Quý độc giả có thể hình dung nếu một người được nhiều loại thông minh khác nhau cùng một lúc như Thông Minh Trường Học, Thông Minh Sáng Tạo, Thông Minh Tình Cảm thì người này hẳn thành công và hạnh phúc biết bao nhiêu. Ngược lại, chúng ta cũng có thể hình dung một người chỉ có Thông Minh Tình Cảm mà thôi thì mặc dù chỉ là anh nông phu chân lấm tay bùn, anh vẫn sống một cuộc đời hạnh phúc bên cạnh gia đình và những người thân yêu.

Ðến đây, chắc quý độc giả dễ dàng nhận thấy con đường dẫn đến hạnh phúc không nhất thiết phải trải bằng bằng cấp hay học thức. Hơn thế nữa, bằng cấp hay học thức không thôi không đủ để đem lại thành công và hạnh phúc. Nếu con em mình không có loại thông minh này, hoặc có ở một mức độ trung bình nhưng mình cứ ép buộc em phải chạy theo con đường khoa bảng tức là mình bắt em lội dòng nước ngược, vô cùng vất vả và khó khăn mà kết quả chưa chắc đã đạt được. Trong khi đó, em lại có Thông Minh Sáng Tạo mà mình không tìm cách tạo cơ hội cho em phát triển, thì không những uổng phí tài năng mà em còn có thể cảm thấy đau khổ vì không có cơ hội phát triển nữa.

Tôi đã có dịp làm việc với nhiều em bị phát bệnh trầm cảm hay các bệnh tâm thần khác vì các em bị áp lực gia đình và xã hội phải tuân theo lề thói thông thường, như phải học chữ để trở thành một kỹ sư hay một bác sĩ, mà trong khi đó, các em chỉ thấy hứng thú nếu được chọn con đường nghệ thuật. Hệ thống giáo dục Hoa Kỳ đáng khen ở chỗ chương trình trung học chỉ vừa đủ khó cho một em có sức học trung bình có thể đạt được, sau đó, em đã có căn bản để theo đuổi những nghề nghiệp mà em yêu thích và thích hợp với năng khiếu của em. Khi một em được gởi đến tôi vì không chịu đi học hay không thích đi học, cha mẹ thường giải thích “tại nó lười, tại nó chỉ ham chơi”. Tôi không dừng câu hỏi lại ở đó, tôi hỏi thêm “tại sao em lười, tại sao em chỉ ham chơi”. Các em, hay người ta nói chung, thích học hỏi và làm việc không kém thích giải trí và vui chơi, nếu được học và làm những điều mình thích và thích hợp với khả năng của mình. Khi một em nhỏ biếng học, tôi nghĩ ngay đến việc em có những trở ngại nào đó mà cha mẹ đã không biết được để giúp em khắc phục.

 

VẬN TỐC HỌC

Vận tốc học là mức độ học nhanh hay chậm.

Trẻ không những thông minh khác nhau, mức độ học nhanh hay chậm cũng khác nhau. Có thể chia vận tốc học của trẻ thành các loại như sau:

 

HỌC KIỂU ÐI

Ðây là loại trẻ mà phụ huynh và các thầy cô mong mỏi và hài lòng nhất: trẻ được hướng dẫn, bày dạy, trẻ về nhà học hành, tập luyện. Sự thăng tiến của trẻ xảy ra tuần tự ở một mức độ có thể tiên đoán trước.

 

HỌC KIỂU CHẠY

Trẻ này học ít hiểu nhiều, nhiều khi không học gì cả cũng biết. Các em có thể tự nhiên cất tiếng hát sau khi nghe người khác hát. Có trẻ cầm bút lên là vẽ. Có trẻ sát mặt vào màn ảnh máy điện toán, say sưa xử dụng hàng giờ sau khi được hướng dẫn vài điều căn bản.

 

HỌC KIỂU NHẢY VỌT

Trẻ này thường làm phụ huynh “rầu” nhất, vì có khi dạy mãi mà trẻ không thấy nhúc nhích cục cựa gì cả, bỗng một ngày đẹp trời nào đó, em ngồi vào bàn và làm bài toán một cách ngon lành. Em có thể học chậm chạp trong những năm tiểu học, bỗng “nở hoa” và học hành tấn tới một cách không ngờ trong những năm trung học. Trẻ có cách học loại này dễ bị thiệt thòi vì cha mẹ không biết đâu mà theo dõi. Có khi cha mẹ bỏ cuộc nửa chừng, trẻ mất luôn cơ hội phát triển. Viết đến đây tôi không khỏi không nhớ tới chuyện Phù Ðổng Thiên Vương, tức là Thánh Gióng của chúng ta, mãi đến năm ba tuổi, khi giặc đến nhà, bỗng biết đi biết nói, còn vươn mình lớn lên để đi dẹp giặc. Vẫn biết đây là huyền thoại mang một ý nghĩa triết lý sâu thẳm, nhưng đây cũng là một thí dụ về các trường hợp trẻ đột nhiên phát triển vào lúc cha mẹ không ngờ nhất. Nếu tôi nhớ không lầm, nhà bác học Albert Einstein có vận tốc học kiểu này. Ông chậm nói, chậm đọc, để rồi một ngày nào đó làm cho mọi người ngạc nhiên về bước tiến nhảy vọt của mình.

 

ÐỀ NGHỊ

Nếu con em mình không có năng khiếu thông minh để theo đuổi con đường khoa bảng, cũng không phải là nhà. . .  không có phước, như nhiều bậc phụ huynh quan niệm. Trong trường hợp này, hãy theo dõi để biết con em mình có loại thông minh nào hầu giúp em phát triển, để “nhất nghệ tinh, nhất thân vinh”. Ða số các em đều có đủ thông minh để hoàn tất bậc trung học, và một số đông các em có thể hoàn tất đại học. Bên cạnh đó, tìm hiểu những loại thông minh khác mà con em mình có thể có để chọn nghề thích hợp như Thông Minh Tình Cảm và Thông Minh Trực Giác giúp các em thích hợp với các nghề đòi hỏi giao tế như ngoại giao, tâm lý trị liệu gia, chuyên viên hướng dẫn du lịch v. v. . . Thông Minh Thể Chất giúp các em chọn con đường thể tháo gia, người mẫu, huấn luyện viên thể thao, thẩm mỹ gia v.v. . .Thông Minh Sáng Tạo có thể giúp các em dễ dàng theo đuổi ngành nghiên cứu và sáng chế và các lãnh vực nghệ thuật hay sáng tác. 

Hiểu biết về các loại vận tốc học cũng giúp các phụ huynh biết cách theo dõi việc học của con em để có những biện pháp thích hợp hoặc có những sự kiên nhẫn cần thiết. 

Không bao giờ so sánh con em mình với con em người khác. Nhiều phụ huynh hay làm điều này vì cho rằng đây là một phương pháp khuyến khích các em học hỏi. Trái lại, mỗi em là một con người với những đặc điểm cá biệt, với những loại thông minh khác nhau và vận tốc học khác nhau. Hiểu được những ưu khuyết điểm và những tài năng riêng biệt này hầu có những phương pháp dạy dỗ thích hợp, là điều tốt đẹp nhất và đầy thương yêu nhất mà một phụ huynh có thể làm cho con em của mình. 

Biết người biết ta trăm trận trăm thắng: biết mình hay chỗ nào, dở chỗ nào hầu tìm cách phát triển và bù đắp. Vừa học hỏi, vừa tìm người bổ túc cho mình trong công việc, đó là nguyên tắc của hợp quần gây sức mạnh (team work). Thế giới ngày nay thiên về sự hợp quần này: dùng thì giờ để phát triển sở trường của mình thay vì loay hoay khổ sở với sở đoản của mình. Làm điều mà mình làm giỏi nhất và cảm thấy vui thú trong khi làm, đó là triết lý sống hiện tại của nhiều người mà tôi hoàn toàn đồng ý. Có người còn đạt được mức độ “getting paid for having fun” : tức là họ thích thú việc làm của họ đến độ họ cảm thấy như họ được trả lương để vui thú vậy. 

Bước sang lãnh vực hạnh phúc lứa đôi, hiểu biết về các loại thông minh sẽ giúp chúng ta lựa chọn bạn đường bổ túc cho chúng ta, cũng như giúp ta biết thưởng thức và quý hóa người yêu của mình thay vì cứ dày vò họ về một khả năng mà họ không có. Như trên đã nói, người thông minh trường học sẽ thấy người thông minh sáng tạo rất hấp dẫn vì đem lại niềm vui cho họ (còn gì bằng những buổi tối cuối tuần được nghe người yêu của mình đàn hát cho mình nghe, hoặc ngược lại, được nghe người yêu của mình giảng về những phát minh mới, những khám phá mới). Người thông minh sáng tạo sẽ tìm thấy sự an ninh và vững chãi nơi người thông minh thực tiễn, và ngược lại, người thông minh thực tiễn có dịp đưa hồn mình bay bỗng trong cõi mộng mơ hay trong những thế giới mới lạ trong những áng văn chương thi phú trữ tình.

********