CANADA  DỊCH  CÚM Á CHÂU

 

Nguyễn thượng Chánh  , d.v.m

Tình hình dịch cúm gà đang hoành hành tại Á Châu đã làm Canada rất lo ngại. Các giới trách nhiệm, Santé Canada và Cơ quan kiểm tra thực phẫm (ACIA)  đả có kế hoạch dự trù các phương hướng đối phó thích nghi nếu chẳng may dịch bệnh ác ôn nầy dám vượt mây, vượt sóng sang tận nơi đây.

 BỆNH  CÚM        ?

Đây là 1 loại bệnh truyền nhiễm do virus gây nên ở  gia cầm và các loài chim. Ở thể nặng, triệu chứng chung là gà im lặng,lừ đừ ủ rủ, giãm đẻ, hay đẻ nhửng trứng với vỏ thật mềm, hoặc không có vỏ, mào và tích sưng to, tụ huyết, phù lớp da dưới mắt, ho, nhảy mũi, ỉa chảy và một vài  biểu lộ thần kinh. Chết lác đác vài ba con trong nhửng ngày đầu,sau đó thì chết rộ lên hằng loạt  cả trăm cả ngàn con mổi ngày. Nhiều bệnh củng có triệu chứng tương tợ,cho nên chỉ có phòng thí nghiệm mới có thể định bệnh một cách chính xác mà thôi.Virus bệnh cúm gà đựợc phân chia ra thành nhiều chủng (sous types) : có chủng thật dử, tính sinh bệnh rất mạnh gây tử suất cao, gà chết gần 100% trong 1 thời gian rất ngắn. Người ta gọi đây là  chủng IAHP  (influenza aviaire hautement pathogène). Bên cạnh chủng dử thì củng có nhửng chủng có tính sinh bệnh kém như chủng H5,  H7 vv…  Gà bệnh nhẹ, xù lông, năng suất trứng giãm. Tuy vậy đôi khi vì 1 nguyên nhân nào đó các chủng nầy củng có thể trở nên  nhửng chủng  thật dử  tác hại kinh khủng. Bởi lý lẻ nầy mà nhiều quốc gia đả chọn giãi pháp  ‘‘làm cỏ’’ hết đàn gà trong xứ để  mong diệt tất cả các chủng virus gây cúm trừ hậu  hoạ về sau.

 

HOA KỲ  CANADA CŨNG ĐÃ TỪNG NẾM MÙI CÚM 

Trong quá khứ Hoa Kỳ và Canada thỉnh thoãng cũng đã nếm mùi cúm gà, nhưng thường là do các chủng virus có sức gây bệnh yếu, như H7 gây nên … Đầu tháng 2, 2004, 2 ổ bệnh cúm gà đả được xác định tại vùng Kent và vùng Sussex tiểu bang Delaware.  Trường hợp nầy tác nhân là H7, và là chủng rất thường hay  gặp ở vùng đông bắc  Hoa Kỳ.  Bệnh không lây qua người  củng như không mấy ảnh hưỡng đến kỹ nghệ chăn nuôi vì đả được ngăn chận kịp thời.  Trước sau  có tất cả 85000 con gà bị giết bỏ. Năm 1966, chủng virus dử IAHP đả được xác định tại Ontario  . Từ 1975 đến nay Canada chỉ có 3 trường hợp cúm gà đều do chủng  H7 gây ra.

 

LÂY  TRUYỀN  BẰNG  CÁCH  NÀO  ?

Bệnh xảy ra do sự tiếp xúc trực tiếp với gà bệnh, với chim rừng, với thịt trứng của thú bệnh. Xe cộ, dụng cụ nông trại, giày dép, chó, mèo, côn trùng  củng có thể làm trung gian trong việc lây truyền mầm bệnh  . Chất lót chuồng (dâm bào, trấu, mạc cưa) đều là môi trường rất thích hợp chứa mầm bệnh.  Chim rừng tuy mang virus cúm  nhưng không bệnh nhờ có sức đề kháng tự nhiên. Chúng là 1 trong nhiều nguyên nhân lây truyền bệnh cúm cho gà.

 

TỪ  NGƯỜI  NẦY  LÂY  CHO  NGƯỜI  KHÁC   ?

Thông thường thì bệnh cúm gà không có ảnh hưởng gì đến người hết. Nhưng đôi khi củng có vài ngoại lệ,tuy rằng rất hiếm, bệnh cúm gà có thể lây sang cho 1 số rất ít người như trường hợp  dịch cúm gà  do influenza A (H5N1) đang xảy ra ở VN và Thái Lan. Lý do tại sao virus từ loài gà lại lây sang cho người, không ai biết được  hết. Lúc đầu mọi người đều lo ngại và tự hỏi trong số nạn nhân mắc bệnh biết đâu lại chẳng  có 1 số đả bị lây nhiểm lẩn nhau. Tuy nhiên cho đến ngày nay, vẩn chưa có 1 bằng chứng khoa học nào nói lên sự kiện bệnh cúm gà có thể lây truyền từ người nầy sang người khác. Bài học bệnh viêm phổi cấp tính và trầm trọng SARS vẩn còn ám ảnh mọi người.

 

LÀM  SAO  NGĂN  CHẬN DỊCH  CÚM    ?

Tổ Chức Y tế Thế Giới đả khuyến cáo mọi quốc gia nên kiểm soát kỹ lưỡng tình trạng cãm nhiễm ở các loài gia cầm của xứ mình. Kế hoạch hủy diệt tất cả đàn gà bệnh củng như các  đàn gà bị nghi ngờ nhiễm bệnh là biện pháp rất hữu hiệu  và rất thường được áp dụng trong chăn nuôi.

 

THUỐC  CHỦNG, MỘT  VẤN  ĐỀ  NAN  GIÃI

Không thể  sản xuất thuốc  chủng (vaccin) để dự trử trước được  vì virus bệnh cúm gà thường  thay đổi chủng loại gây bệnh.   Phải chờ đến khi có dịch cúm xãy ra mới biết được chủng virus nào mà làm vaccin cho phù hợp. Thời gian tối thiểu để sản xuất ra một loại thuốc chủng củng phải mất từ 4 đến 6 tháng. Tại Canada, chính phủ đả ủy thác cho cty Shire Biologics ở Ste Foy,Québec trách nhiệm sản xuất vaccin trong trường hợp dịch cúm xảy ra tại đây. Mục tiêu là sản xuất mổi tháng 4-5 triệu liều vaccin, và liên tục trong vòng 4 tháng. Nguồn trứng gà (trứng lộn) sử dụng  để làm vaccin củng như kho tồn trử thuốc củng đả được  trù liệu rồi.

 

NGHỊCH  ĐÃO  DI  TRUYỀN (génétique inverse)  LÀ GÌ  ?

Để đáp ứng nhu cầu  khẩn trương về vaccin ngừa bệnh cúm gà Influenza A(H5N1) ở Á Châu, Tổ chức Y Tế Thế Giới đả chỉ thị các labo trong hệ thống của mình nổ lực sản xuất ra 1 loại virus H5N1 mẩu (prototype) để dành sẳn sàng trong các phòng thi nghiệm. Virus mẫu nầy được xem như virus gốc (stock). Khi tình hình đòi hỏi, người ta sẻ dùng virus gốc nầy để sản xuất ra thuốc chủng ngừa bệnh cúm gà H5N1.  Không thể sử dụng vaccin ngừa cúm bình thường (loại bác sĩ thường tiêm cho chúng ta vào đầu mùa đông) để ngừa bệnh cúm gà được. Khi cần làm vaccin, người ta dùng virus lấy từ nạn nhân đả chết vì bệnh cúm gà, trích lấy tính chất di truyền của nó, sau đó đem phối hợp vào virus H5N1 mẩu đả được để dành sẳn từ trước đó. Đây là phương pháp nghịch đão di truyền.  Virus  “tân trang’’ nầy có mang tính chất di truyền của người  nên khi đem chủng ngừa sẻ không gây bệnh thật sự mà ngược lại  còn giúp  hệ miển nhiễm nhận biết đây là phe ta  nên sẻ sản xuất ra kháng thể chống lại virus  H5N1. Trong tiến trình làm vaccin,  virus  ‘  tân trang’’  đả được nuôi cấy  trong trứng gà có phôi (hột gà lộn) nhưng không làm chết phôi    chúng đả bị làm thay đổi gène nên mất tính gây bệnh. Cái lợi của phương pháp nghịch đảo di truyền là các tiến trình biến đổi của virus đều được các nhà khoa học biết trước hết

 

NGẨU  BIẾN  SINH  KHÁNG      ?  (mutation antigénique)

Virus cúm gà biến đổi không ngừng. Các chủng virus có thể trao đổi lẩn  nhau  nhửng tính chất di truyền, và cho ra nhửng chủng virus hoàn toàn mới lạ. Các nhà khoa học nghỉ rằng muốn cho hiện tượng nầy có  thể xảy ra được cần phải có sự tiếp xúc chặt chẻ và mật thiết giửa người với gà hoặc giửa người với heo.  Biết rằng,heo là con vật rất nhạy cãm  với virus cúm gà và với virus cúm người. Bởi lẻ nầy,heo có thể được xem là con vật trung gian  để cho virus cúm người và virus cúm gà trao đổi tính chất di truyền lẩn nhau. Cuối cùng là một chủng virus mới được tạo ra , và nó có thể gây bệnh cúm gà ở người đồng thời nó còn có khả năng lây nhiểm từ người nầy sang cho người khác.  Thật là rất nguy hiễm.

 

ĂN  THỊT      TRỨNG      NGUY  HIỄM  KHÔNG  ?

Trong giai đoạn vừa mới bệnh, gà vẩn còn đẻ,nhưng trứng đã bị nhiễm rồi. Virus xuyên qua các vết nứt trên vỏ để vào bên trong hột gà. Virus củng có thể xuyên qua lớp vỏ còn nguyên vẹn. Hiện giờ củng chưa có bằng chứng khoa học nói ăn thịt gà và trứng gà sẻ bị lây bệnh cúm , tuy nhiên để phòng xa, Santé Canada đả khuyến cáo các người đi du lịch tại nhửng vùng có dịch cúm là chỉ nên ăn thịt gà hay trứng gà đả được nấu thật chín. Virus cúm gà bị diệt ở nhiệt độ 70 độ C. 

 

CẨN THẬN  VẨN  HƠN

-         Tránh xa nhửng vùng có dịch cúm gà

-         Tránh đụng chạm sờ mó 

-         Nên nhớ là virus có thể bám trong quần,áo, tóc, giày dép

-         Rửa ta thường xuyên với nước nóng và savon, ít nhất trong 20 giây.

-         Chỉ nên ăn thịt và trứng nấu thật chín

-         Tuyệt đối không đem về Canada nhửng sản phẩm làm từ thịt thà

 

KẾT  LUẬN

Hình như từ vài chục năm nay có nhiều bệnh của thú vật đã bắt đầu lây sang cho người. Hiện tượng nầy là điều bí ẩn của tạo hóa. Bệnh cúm gà  Influenza A (H5N1) đang xảy ra tại  Á Đông  tuy chưa gây thiệt hại nhiều về nhân mạng, nhưng nó vẩn là mối đe dọa rất lớn cho cả thế giới. Bối cảnh kinh tế  xả hội phức tạp,và lề lối canh tác nặng về chăn nuôi gia đình, là nhửng trở ngại không nhỏ đối với nhiều quốc gia trong việc thực thi đúng cách  và hửu hiệu  nhửng chỉ dẩn chuyên môn  để  ngăn chận dịch cúm. Tổ chức y tế thế giới (OMS)  đả cảnh giác mọi người về hiểm họa của 1 dịch cúm toàn cầu (pandémie) có thể xảy ra  cho nhân loại nếu chẳng may  virus H5N1 ngẩu biến và có khả năng lây nhiễm từ người nầy qua người khác. Trong quá khứ,cách nay trên 80 năm,dịch cúm Tây Ban Nha (grippe espagnole) năm 1918 đả từng giết hại hơn 20 triệu người  khắp cả thế giới. Cầu xin cho  tai họa nầy sẽ không bao giờ tái diển lại một lần nửa . /.

 

Montreal, Feb 15, 2004