Bài Hai: Prion và bịnh Bò Ðiên

 

Trong bài trước , chúng tôi đã giới thiệu những nét chính phân biệt vi khuẩn , virus là những con ''sâu'' (bugs) chính gây bịnh truyền nhiễm. Bài này nói về bịnh bò điên và một số bịnh tương tự do một tác nhân mới gọi là prion gây ra.

Bịnh Bò Ðiên (Mad Cow Disease)

Prion hiên nay được coi là thủ phạm của mối đe dọa được lên trang đầu báo chí, TV hiện nay: bịnh bò điên (mad cow disease). Tuy nhiên, prion có lẽ đã có mặt từ lâu và là thủ phạm trong một số rất nhiều bịnh làm suy thoái hệ thần kinh.

Mục đích của loạt bài bào phổ biến kiến thức y khoa chúng tôi vẫn không phải để khai thác tin tức giật gân, mà để hướng dẫn bạn đọc đi qua một vấn đề mớI, rất khó khăn cho nên đoạn sau đây cần sự chú tâm của người đọc để khỏi hiểu lầm những điều được trình bày . Tuy nhiên, vì là vấn đề mới và đôi khi còn trong vòng giả thuyết , người viết chỉ cố gắng ''hiểu tới đâu nói tới đó''để cống hiến độc giả một tài liệu sơ lược bằng tiếng Việt, những độc giả cần kiến thức sâu về đề tài này ắt cần tham khảo những bài khảo cứu uyên bác hơn.

Như trên đã nói, vi khuẩn, virus đều có những chất liệu di truyền (genetic material) để sinh sôi nẩy nở và dễ bị huỷ hoại bằng sức nóng, thuốc sát trùng, phóng xạ (irradiation). Prion cũng là một tác nhân nhiễm trùng (infectious agent), nghĩa là một thực thể cũng có thể gây bịnh truyền nhiễm , lây từ thú vật này qua thú vật khác hoặc người này qua người khác (infective agent), nhưng prion là một hiện tượng hoàn toàn khác lạ vì nó không có những đặc tính trên của vi khuẩn và virus. Prion không cần genome để sinh sản và khó hủy hoại bằng những biện pháp sát trùng thông thường,

Prion chỉ là một protein đơn giản, bình thường trong tế bào bình thường của chúng ta cũng có prion (gọi là cellular prion protein). Do một biến đổi nào đó chúng ta chưa hiểu rõ, prion bình thường này đổi hình dạng, tựa như chúng ta lấy tờ giấy xếp thành con chim, bây giờ cũng vẫn tờ giấy đó, bẻ chỗ này, lộn chỗ khác, xếp lại thành hình chiếc máy bay. Sau khi đổi dạng khác (là một isoform mớI), prion nay có thể gây bịnh và có thể''rủ rê'' các prion khác ''phản phé'' theo mình và gây bịnh theo. Tức là prion gây bịnh có khả năng ''sinh sản'' bằng cách biến dạng các prion ''tốt'' bình thường, sẳn có, thành prion ''ác'' có thể gây bịnh như mình.

Theo tài liệu báo y khoa New England Journal of Medicine, bịnh bò điên phát xuất ở nước Anh (United Kingdom) trong thập niên 1980. Thịt từ một số cừu bị bịnh thần kinh ''scrapie'' (do prion gây ra) lỡ lọt vào trong thực phẩm chế biến cho bò (cattle feed). Lúc những con bò này bị làm thịt , phần còn dư của thân con bò này (óc, gân,tuỷ..) sau khi xẻo thịt lại được chế biến làm thực phẩm cho những con bò khác, làm prion mới nhiễm vào loài bò nay lại được được luân chuyễn hoài (recycled) và ''định cư''luôn trong loài này. Từ đó trở đi, prion thích ứng với loài bò và lan tràn trong loài này dưới hình thức một bịnh tấn công vào hệ thần kinh (óc) của con vật, làm cho óc nó bị hư, đầy lổ hổng như một miếng san hô (sponge) , do đó bịnh được gọi tên Viêm óc Xốp Loài Bò (Bovine Spongiform Encephalopathy, viết tắc BSE).

Bịnh Bò Ðiên ở Người.

Gần đây đã thấy những trường hợp bịnh này xảy ra ở con người (transmission of BSE to humans). Bịnh do prion ở người gọi là bịnh Kreutzfeldt-Jacob biến dạng (variant). Bịnh Kreutzfeldt Jacob cổ điển trước đây xảy ra lẻ tẻ do di truyền hoặc do nhiễm prion từ một sản phẩm trích ra từ các xác chết . Như tuyến não thùy (hypophysis) là một tuyến dưới não bộ tiết ra hormon giúp cơ thể tăng trưởng (growth hormone). Một số người bị lùn phải chích hormon này (trích ra từ não bộ nhiều xác chết) mới lớn được. Họ có thể bị nhiễm prion nếu thuốc họ chích bị nhiễm prion. Hoặc hiếm khi người hư mắt được ghép kết mạc (cornea transplant) cũng có thễ nhiễm prion . Bịnh nhân bị điên dại (dementia) và các triệu chứng thần kinh khác, xuất hiện chậm (trung bình năm năm) sau khi nhiễm prion qua thịt bò mắc bịnh. Các trường hợp phát hiện dược hiện nay giới hạn ở ba nước Âu châu: Anh, Pháp và Ireland (Ái Nhĩ Lan). Ðể ngăn chặn bịnh này lan tràn qua Mỹ, từ năm 1989, Mỹ cấm nhập khẩu bò và cừu song cũng như thịt bò và cừu từ các nước có bịnh bò điên. Năm 1997, lịnh này bao gồm tất cả các nước Âu châu. Ngoài ra Hội Hồng Thập Tự (Red Cross) sẽ từ chối không nhận máu (blood donation) của những người sống bên Anh trên 6 tháng từ 1980 đến 1996; lịnh cấm này có khả năng lan rộng hơn nữa, bao gồm các nước châu Âu khác.

Bác sĩ Hồ Văn Hiền

Falls Church, Ngày 25 Tháng Năm, năm 2001