Một số bịnh nhiễm trùng hiện nay

Là những người từ một xứ nghèo đến, chúng ta không lạ gì những bịnh nhiễm trùng. Lắm khi hể người bịnh ''nóng'' (fever), là chúng ta nghĩ đến nhiễm trùng ngay, và đi bác sĩ là chúng ta mong đợi bác sĩ ghi toa trụ sinh, (trụ là chống, tức là thuốc chống vi trùng). Trong gia đình của mỗi người đều từng nghe nói đến bịnh sốt xuất huyết, bịnh lao phổI, bịnh thưong hàn (typhoid fever) là những bịnh truyền nhiễm chiếm những trang sách nói về y khoa miền nhiệt đới (tropical medicine). Ở một xứ giàu có như Mỹ, ưu tư của người bịnh nhân trung bình hướng về một loại bịnh khác, đôi khi gọi là thứ ''bịnh lý mơi'', (new pathology) gồm những bịnh gắn liền với một đời sống vật chất dư dã hơn, ăn uống nhiều hơn, ít vận động hơ, lo nghĩ nhiều hơn và đời sống kéo dài hơn.

Tuy nhiên, dần dần người ta khám phá ra rằng , các bịnh nhiễm trùng không dễ dàng khuất phục trước những tiến bộ về khoa học và mức sống.

1. Những bịnh tưởng xa vời ở châu Phi nay xuất hiện trước ngưỡng cửa nước Mỹ do du lịch và di dân ào ạt. Như trường hợp người đàn bà du lịch từ Châu Phi qua Canada rồi lâm bịnh là giới y tế Canada lo lắng nghi không biết có phải là virus Ebola hay không và chúng ta sẽ bàn tới sau này. Bịnh virus West Nile Fever của Tây Châu Phi nay lại xuất hiện các chim quạ và một số người dề kháng yếu ở miền Ðông nước Mỹ (vùng New York, New Jersey lan xuống Maryland).

2. Những bịnh như loét bao tử, bịnh tim mạch không ngờ nay chứng minh có thể do vi trùng gây ra. Chúng ta sẽ bàn về vi trùng Helicobacter pylori gây bịnh bao tử trong bài sau.

3. Bịnh viêm não kuru, làm một số dân bản xứ Papua Guinea ăn thịt người bị điên và chết mấy chục năm trước. Người ta thấy rằng những người đàn bà thường bị bịnh này hơn đàn ông vì đàn bà phụ trách phần bếp núc lúc làm thịt ngườI, họ chỉ được ''hưởng'' phần bộ óc còn lại và do đó nhiễm trùng từ óc người chết. Bịnh không còn hoành hành nữa sau khi chính quyền da trắng cấm và ngăn chặn tập tục ăn thịt người (cannibalism) man rợ này. Nay thì có vẽ như nguyên nhân gây bịnh kuru và bịnh bò điên ở châu Âu đều là prion protein, một tác nhân truyền nhiễm (infectious agent) mới khám phá mà chúng ta sẽ bàn tới sau. Ngoài ra, do tiến bộ y khoa, một số bịnh nhân ung thư, AIDs được kéo dài đời sống nhưng sức đề kháng rất kém làm họ dễ lây những bịnh như lao, bịnh dường ruột, .. trước dây ít xảy ra tại Mỹ.

Trong những bài sau, chúng tôi sẽ trước hết những nhân tố nhiễm bịnh như vi khuẩn (bacteria), virus, prion khác nhau như thế nào; những khám phá mới đây về prion và những bịnh được nhắc tới nhiều trên các phương tiện truyền thông. Những bịnh này thường chỉ được nói đến bằng những mẫu tin chớp nhoáng (''soundbites") để làm người đọc hoặc nghe chú ý trong giây lát, không đủ thời giờ để hâm nóng những kiến thức khoa học căn bản học được lúc còn ở trường. Do đó, phần trình bày có thể hơi dông dài hơn bài báo trung bình, hơn nữa những ý niệm lại ít khi được diễn tả bằng tiếng Việt, độc giả cần chú ý nhiều để có thể theo dỏi.

BACTERIA, VIRUS Và PRION.

Vào thế kỷ thứ 19, người ta bắt đầu khám phá rằng những bịnh gây kinh hoàng cho nhân loại thời đó là do những sinh vật cực nhỏ, lớn chừng vài phần ngàn millimet, chỉ nhìn được qua kính hiển vi, đó là những vi trùng hay vi khuẩn (bacteria). Ví dụ bịnh nhiễm trùng ngoài da gây nhọt mủ do vi trùng hình tròn tụ lại một chùm như chum nho (staphylococcus), bịnh lao (tuberculosis) do những vitrùng hình cái que (bacillus), bịnh giang mai (syphilis) do những vi trùng hình xoắn Treponema gây ra. Những vi trùng này thường được cấy (cultured) trên những môi trường nhân tạo (artificial media) để nghiên cứu những đặc tính của nó. Nói chung mỗi vi khuẩn là một tế bào sống riêng rẽ, nhỏ hơn tế bào cơ thể chúng ta gắp trăm lần, nên có thể ùa vào tấn công tế bào chúng ta và thải những chất độc (toxin) làm nguy hại cơ thể chúng ta. Mỗi vi trùng có những bộ di thể (genome)làm bằng DNA hoặc RNA (deoxyribonucleic acid hoặc ribonucleic acid là những nucleic acid tựa như chất tạo thành của nhiễm thể/chromosome trong tế bào chúng ta). DNA hoặc RNA chứa những dữ kiện di truyền điều khiển tổng hợp (synthesis) các protein tạo dựng nên vi khuẩn và do đó vi khuẩn có thể tự mình sinh sôi nẩy nở (replication). Qua thế kỷ thứ 20, những thuốc trụ sinh (hoặc kháng sinh ) như là sulfamide và penicillin được khám phá có khả năng giết chết (bactericidal) hoặc ngăn chận sự sinh sản (bacteriostatic) của các vi khuẩn. Những bịnh vi khuẩn như bịnh giang mai (syphilis), bịnh lậu (gonorrhea), bịnh lao, bịnh sưng phổi (pneumonia), ..được chữa trị hiệu quả và nhanh chóng.Trong một thời gian khá lâu y khoa say sưa trong giấc mơ làm chủ các bịnh truyền nhiễm với những trụ sinh mới mẽ và càng ngày càng mạnh (và càng đắt tiền) được tung ra trên thị trường.

Sau đó thì ngươi ta khám phá, ngoài những vi khuẩn quan sát đươc trên kính hiển vi, còn có những sinh vật gây bịnh nhỏ hơn hang ngàn lần, lớn nhỏ tính bằng nanometer (một phần triệu của millimet), phải nhờ đến kính hiển vi diện tử (electron microscope, không xài ánh sáng thường mà xài những tia điện tử) mới thấy được. Những sinh vật này là những virus; một số tài liệu tiếng Việt gọi là siêu vi trùng, siêu vi khuẩn, hoặc phiên âm là virut. (virus do tiếng la tinh có nghĩa là ''thuốc độc''). Một số bịnh thông thường như bịnh cúm (influenza), cảm cúm (common cold), bịnh ban đỏ (measles), bịnh trái rạ (chicken pox) là do virus gây ra. Cơ cấu virus đơn giản hơn vi khuẩn thường, chỉ gồm một vỏ protein bọc và che chỡ một cái lõi DNA hoặc RNA (nucleic acid). Cái lõi này là nơi chứa những gene (gien, di thể) điều khiển tổng hợp những protein mới cần cho sự sinh sản của virus. Tuy nhiên vì không thể tự nó tổng hợp protein cho chính mình, virus cần sống ký sinh trong một tế bào (cell) và dùng ''ké'' những phương tiện của tế bào này thì mới sinh sản được. Những virus rất khó trị bằng trụ sinh. Hiên nay số thuốc trụ sinh trị virus (antiviral antibiotic) còn hiếm; ví dụ các trường hợp trái rạ (chicken pox) nặng được chữa sớm bằng acyclovir thì có thể mau bớt hơn. Ngược lại, trụ sinh chỉ làm bịnh virus HIV (gây ra AIDS hoặc SIDA) chậm lại và chưa có thuốc trụ sinh nào trị dứt được.

Nói chung, một đặc tính giống nhau là dù là vi khuẩn hay virus đều có di thể (''gien'', gene) bằng DNA hoặc RNA để điều khiển tổng hợp protein và di thể được truyền đạt từ thế hệ này qua thế hệ khác khi vi khuẩn hoặc virus sinh sản. Vi khuẩn cũng như virus đều bị huỷ hoại nếu đun nóng hay do tác dụng của các thuốc sát trùng.

Trong đoạn trên, chúng tôi đã cố gắng tối đa trình bày thật đơn giản một số khái niệm rất phức tạp về vi trùng học. Mục đích là để giới thiệu ''nhân vật'' mới mẽ nhất trong mặt trận chống nhiễm trùng hiện nay , các prion. Chúng ta sẽ bàn về Prion trong bài thứ hai kỳ tới.

 

Bác sĩ Hồ Văn Hiền, ngày 25 tháng 5, 2001