Trang Nhà Khóa 2 C̣n Đó Những Qua Đi NLM50 Âm Hưởng Blao Tung Cánh Chim Bay
Duyên  nợ

Trung  Mỹ

Tiến sĩ Lê Da Tốn và gia đ́nh 4 quốc tịch

(Tặng các bạn khóa II bên nhà)

Lê Da Tốn

Sau khi đi du học về ngành trái cây trở về Việt Nam năm 1965, tôi làm việc tại Trung Tâm Rau Hoa Đà Lạt cho đến năm 1968. Cùng với các chuyên viên Đài Loan, và Đại Hàn. Nguyễn Văn Tuyền và tôi thí nghiệm các giống rau hoa mới và các phương pháp trồng tỉa khác nhau để cải thiện phẩm chất cùng năng suất. Những loại rau cải thí nghiệm gồm có cà chua, sà lách, cải bắp, cải bẹ trắng, cải bông trắng (súp lơ), su hào, hành tây, tỏi v.v...

Các giống mới lựa chọn thích nghi cho vùng ôn đới hoặc vùng cao nguyên mát mẻ. Trong thời gian này quanh quẩn chỉ có bốn bạn cùng khóa là Nguyễn Văn Tuyền ở lại trung tâm, Hoàng Tổng bên Ty Thủy Lâm, Nguyễn Văn Hành trên Nguyên Tử Lực cuộc và Nguyễn Văn Nguơn ty Ngư Nghiệp.

Đang vui vẻ với bạn bè và khí hậu Đà Lạt th́ lệnh tổng động viên được ban ra. Sau chín tháng thụ huấn tại quân trường VKTĐ, tôi được

biệt phái về Bộ Canh Nông năm 1969 để làm chuyên viên cho chương tŕnh Người Cày Có Ruộng và phát triển nông thôn. Trong thời gian này tôi thường liên lạc với các bạn trong Bộ, Nha Khảo Cứu, Nha Thủy Lâm, Nha Mục Súc, Nha Học Vụ. Tiếp theo đó, tôi qua bên Bộ Giáo Dục để tổ chức Đại Học Cộng Đồng đầu tiên tại Việt Nam. Đồng thời tôi cũng dạy hai môn rau cải và trái cây tại trường Đại Học Canh Nông tại Cần Thơ.

ÂM HƯỞNG BLAO

Đến cuối năm 1972, tôi lại được Bộ Giáo Dục gởi qua Hoa Kỳ để tiếp tục học thêm. Lần này tôi chuyên về rau cải và hậu thu hoạch rau cải và trái cây. Tôi ra trường cuối năm 1975 và làm việc cho công ty Chiquita tại Honduras, Trung Mỹ từ năm 1976. Lúc đó tại Hoa Kỳ rất khó kiếm việc, nhất là về ngành canh nông. V́ kỹ thuật nông nghiệp rất phát triển và hữu hiệu nên rất ít cần đến chuyên viên. Cái mảnh bằng to tổ bố cũng không đảm bảo một chỗ làm ngon lành tại nước Cờ Hoa này. Hơn nữa, c̣n là độc thân với máu thích "tiếu ngạo giang hồ" và cũng c̣n "hăng tiết vịt" muốn giúp các quốc gia chậm phát triển, nên tôi khăn gói xuống làm việc tại một trong những quốc gia nghèo nhất Châu Mỹ La Tinh.

Về sau này Thầy Phước Lộc một cựu sinh viên Khóa IV NLM Blao, xem số cho tôi và bảo tôi là có máu "quân tử Tàu" là vậy.

Trong suốt 6 năm tại Honduras, tôi phụ trách thí nghiệm các giống rau cải thích ứng cho vùng đồng bằng nhiệt đới để xuất cảng. Tôi đă có thể sản xuất quanh năm các loại rau cải thích lạnh như cải bắp, cải bắc thảo, cải bông trắng (súp lơ), cải bông xanh (broccoli), cà chua và sà lách cuốn bằng cách trồng những giống thật sớm và kháng nhiệt. Trước 

kia chỉ có Đà Lạt mới trồng được các loại rau cải ôn đới. Bây giờ những giống mới rất sớm của công ty Nhật Bản như Takii và Sakata và công ty Known You của Đài Loan 

có thể trồng được tại vùng đồng bằng quanh Saigon hoặc vùng Hậu Giang. Nếu bạn nào muốn trồng thử các loại rau cải kể trên để cung ứng cho thị trường quốc nội hoặc xuất cảng đi các thị trường ngoại quốc lớn như Nhật Bản, Hồng Kông và Tân Gia Ba trong mùa đông, xin các bạn cho tôi biết, tôi sẽ gửi thêm chi tiết sau.

Hàng năm Nhật Bản nhập cảng từ Hoa Kỳ hàng trăm triệu đô la các nông phẩm như măng tây, cải bông xanh (broccoli), cải bông trắng (súp lơ), sà lách hành củ và dưa melon. Hiện nay loại củ hành ngọt (không hăng) đang được thịnh hành tại thị trường Hoa Kỳ và quốc tế. Nếu chọn đúng giống, vùng cao nguyên trung phần và Phan Rang


KỶ YẾU HẢI NGOẠI KHÓA II NÔNG LÂM MỤC BLAO 1956-1959

có thể trồng để xuất cảng được. Dưa melon cũng là một loại trái cây có nhiều triển vọng trồng để xuất cảng qua các ṿng đai Thái B́nh Dương. Một loại cà chua lai giống cải thiện hái chín cây có thể tồn trữ 4, 5 tuần lễ cũng có thể trồng tại Việt Nam để xuất cảng. V́ ở gần thị trường quốc tế lớn tại Á châu, trái cây và rau trái Việt Nam có thể cạnh tranh với trái cây và rau cải Hoa 

Kỳ về phương diện thời gian và phí tổn chuyên chở. Từ hải cảng Oakland, California đi Yokohama, Nhật Bản bằng đường thủy phải mất 14-15 ngày. C̣n từ Việt Nam qua Nhật Bản có thể chỉ mất một nửa thời gian kể trên nếu đi trực tiếp hoặc 2/3 thời gian nếu phải tiếp tục vận chuyển qua hải cảng thứ ba.

Cũng trong thời gian tại Honduras tôi c̣n phụ trách khảo cứu về sản xuất dưa melon để xuất cảng qua nhiều quốc gia Trung Mỹ và vùng Caribe. Có một thời gian tôi khảo cứu về hậu thu hoạch các loại hoa nhiệt đới và chuối để tăng thêm thời gian tồn trữ và chuyên chở đi xa từ Trung Mỹ tới Bắc Mỹ, Á Châu và Nhật Bản.

Chuối là sản phẩm xuất cảng chính của Honduras cũng như của nhiều quốc gia Trung và Nam Mỹ khác. Những đồn điền chuối rộng hàng trăm ngàn mẫu xanh rợp một vùng. Kỹ thuật tân tiến được áp dụng từ trồng đến khi thu hoạch, đóng hàng và chuyên chở đi xa. Khi chuối bắt đầu trổ buồng, nhân công trèo thang bọc cả buồng chuối bằng túi nylon hở đầu. 

Công dụng của phương pháp này là để trái chuối tăng trưởng mau lẹ, tránh cọ sát với lá chuối gây ra những vết sẹo làm giảm phẩm chất và cũng để chống laiï sâu bịnh và các hóa chất. Một hệ thống dây cáp được đặt trong đồn điền chuối để di chuyển các buồng chuối sau khi thu hoạch tới xưởng đóng hàng. Mỗi buồng chuối được móc vào con ṛng rọc chạy trên dây cáp và được động cơ kéo đi. Tại xưởng đóng hàng, công nhân tách từng nải chuối rồi bỏ vào bể nước có đánh phèn chua để cuống nải chuối khỏi chảy nhựa. Một số công nhân khác đứng bên kia bể nước chọn lựa và tách nải chuối lớn ra làm nhiều bẹ nhỏ có từ 5 đến 7 trái chuối rồi bỏ vào một bể nước dài khác. 

ÂM HƯỞNG BLAO

Một hệ thống tia nước đẩy các bẹ chuối nhỏ từ đầu này tới đầu bể kia để rửa thêâm cho sạch. Tại đây công nhân xếp chuối trên một khay bằng plastic rồi đẩy khay qua một hệ thống tự động xịt thuốc sát khuẩn có thêm phèn chua. Một số côngnhân khác dán nhăn hiệu trên nải chuối và cân cho đủ 19,32 kg. chuối mỗi khay. Sau đó công nhân xếp chuối vào thùng giấy cứng có lót plastic mỏng. Mỗi thùng phải có tối thiểu 18, 14 kg. chuối. Muốn chuyên chở đi xa từ Trung Mỹ tới Âu Châu, nải chuối được xếp vào một túi plastic dày 0,3 mm không đục lỗ sẳn trong thùng giấy. Sau đó, đầu túi được túm lại và một máy hút bụi hút không khí trong túi trước khi đầu túi được xoắn lại và buộc bằng một sợi dây thun. Không khí trong túi đă được biến đổi, giảm bớt khí Oxy để 

chuối giảm thiểu mức sinh biến, kéo dài thời gian chuyên chở. Qui mô hơn nữa là cả những xe chuyên chở hàng (container) chứa trên một 

ngàn thùng chuối cũng được trang bị hệ thống không khí biến đổi, giảm oxy và tăng khí carbonic, để chuyên chở chuối từ một lục địa này tới một lục địa khác.

Trong thời gian ở Honduras, tôi đă đi thăm rất nhiều vùng để nghiên cứu tiềm năng sản xuất các hoa mầu để xuất cảng. Có những hôm trèo lên rừng thông trên vùng cao nguyên lại trạnh nhớ đến Đà Lạt và nghĩ đến các bạn như Hoàng Tổng, Nguyễn Văn Tuyền, Lâm Văn Thương... Lại có những buổi chiều tàn c̣n lặn lội trên những cánh đồng ngái mùi cỏ mục. Xa xa thấp thoáng một vài mái tranh vách đất lẻ loi ánh đèn dầu mù mờ. 

Nh́n cảnh này làm tôi liên tưởng đến quê hương yêu dấu xa vời. Có những hôm phải đi công tác sớm, 

ḿnh cảm thấy như là một lữ khách cô độc đi măi mà chẳng bao giờ mới ngừng chân.

Ra đi từ sáng tinh mơ

Đèn đêm ngái ngủ chiếu mờ đường đi

Hành trang nào có những ǵ?

Đôi bàn tay trắng từ khi vào đời

T́nh thương chẳng lúc nào vơi

Chiếc thân như đám 

mây trời lênh đênh...


KỶ YẾU HẢI NGOẠI KHÓA II NÔNG LÂM MỤC BLAO 1956-1959

Sau 6 năm ở Honduras, tôi được đổi đi Dominican Republic vào năm 1982. Đám mây trời này lại bay tới một quốc gia khác. Dominican Republic chia nửa ḥn đảo tại vùng Caribe với Haiti, một nước nghèo nhất trong vùng Châu Mỹ La Tinh, Tại Dominican Republic tôi phụ trách khảo cứu cho chương tŕnh trồng khóm để xuất cảng về Bắc Mỹ và Âu Châu.

Khoảng hai ngàn mẫu tây khóm được trồng trên những sườn đồi thấp dễ thoát thủy. Khởi đầu, vật liệu để trồng là những chồi nhỏ của một giống lai thuộc loại Smooth Cayenne nhập cảng từ Hạ Uy Di bằng một chuyến 

máy bay 747. Sau đó vật liệu để trồng được sản xuất ngay tại đồn điền.Ta có thể trồng khóm bằng một trong những vật liệu sau đây:

(1) Cḥm lá trên đầu trái khóm (crown).

(2) Chồi mọc từ thân cây (suckers).

(3) Mụt mọc từ cuống trái hay giữa chỏm lá và trái cây (slips).

(4) Tiểu mụt (sliplets) từ trái đă bị "thoái hóa" bằng cách áp dụng hóa chất.

Mọi công việc trừ cỏ dại, bón phân và trừ sâu bịnh được thực hiện bằng hóa chất và nông cơ. Khi cây khóm phát triển tới trọng 

lượng trung b́nh 5 cân Anh cho mùa chính hay 3, 5 cân Anh cho mùa phụ, chất ethylene 

lỏng được máy xịt trên cây để giúp cây phát triển mầm trái khóm. Nhân công chỉ được dùng để trồng, đôi khi làm cỏ, và để thu hoạch. Việc tập trung trái khóm đă được thu hoạch và chuyên chở về xưởng đóng hàng cũng được cơ giới hóa.

Ngoài Dominican Republic c̣n có những đồn điền lớn trồng khóm tươi để xuất cảng tại Hạ Uy Di, Phi Luật Tân, Ivory Coast, Costa Rica, đảo Martinique và Thái Lan. Tại miền Nam Việt


ÂM HƯỞNG BLAO

Nam, khóm được trồng tại đất phèn vùng Đức Ḥa. Tôi c̣n nhớ một lần đi tập sự cùng với số bạn Khóa II tại Đức Ḥa, dưới sự hướng dẫn của anh Ngô Quyền của Sở Bảo Vệ Mùa Màng. Ở ngoài Bắc Việt Nam cũng có trồng dứa nhưng không có cơ sở qui mô. Theo tôi c̣n nhớ th́ hồi đó có ba loại dứa, dứa Tây trái nhỏ và ăn được cả lơi, dứa ta lớn hơn và dứa mật ăn rất ngọt.

Sau hai năm ở Dominican Republic, tôi được đổi về Hoa Kỳ vào      

đầu năm 1984. Thế là tôi lại được trở về với cuộc sống văn minh hơn 8 năm làm việc ở những quốc gia kém mở mang. Làm việc tại hải cảng Newark thuộc bang New Jersey, tôi phụ trách kiểm phẩm và khảo cứu rau cải, trái cây.

Mục đích của kiểm phẩm là bảo đảm rau và trái cây tươi giữ được phẩm chất cao từ lúc đóng hàng tại cơ sở

sản xuất cho tới khi hàng tới tay người tiêu thụ. Tôi soạn thảo các tiêu chuẩn

phẩm chất của mỗi loại hoa màu để áp dụng tại xưởng đóng hàng cũng như tại các kho tồn trữ lạnh của các trung tâm phân phối. Nhờ có hệ thống kiểm soát phẩm chất mà rau cải và trái cây luôn luôn được phẩm chất cao, nhất là nông phẩm để xuất cảng ra ngoại quốc. Một công ty có một hệ thống kiểm soát phẩm chất và tiêu chuẩn riêng. Nhật Bản có tiêu chuẩn về phẩm chất rất cao. Tiêu chuẩn của Bộ Canh Nông Hoa Kỳ thường được các thanh tra Bộ Canh nông áp

KỶ YẾU HẢI NGOẠI KHÓA II NÔNG LÂM MỤC BLAO 1956-1959

dụng trong trường hợp có sự bất đồng ư kiến về phẩm chất giữa người bán và người mua sỉ. Về phương diện quốc tế th́ có bộ tiêu chuẩn quốc tế (Codex Alimentarius). Nếu Việt Nam muốn xuất cảng rau cải và trái cây tươi th́ cần phải có tiêu chuẩn riêng cho mỗi thị trường tùy theo điều kiện của mỗi quốc gia nhập cảng.

Ngoài ra tôi c̣n có các hoạt động khảo cứu và khuyến nông tại các trung tâm sản xuất dưa melon và khóm tại Châu

Mỹ La Tinh. Ngay tại New Jersey, tôi cộng tác khảo cứu để t́m phương pháp dú chuối và chuyên chở hữu hiệu nhất. Các vựa chuối ở Việt Nam thường dùng khí đá (acetylene) để dú chuối và các trái cây khác cho chín đềàu. Tại 

Hoa Kỳ người ta dú chuối bằng khí ethylene phát ra từ một máy điều ḥa chất Ethy-gen lỏng. Phương pháp này an toàn hơn là dùng khí ethylene nguyên chất từ b́nh kim khí v́ nếu b́nh phát ra quá 3% khí

ethylene trong không khí th́ nó có thể nổ tung nhà tung cửa.

Chuối được đóng trong thùng các tông rồài sau đó xếp trên một khay gỗ (pallet) cứ 6 thùng một lớp và cao 8 lớp để thành 48 thùng một khay, rồi được bao quanh bằng những giải plastic hay lưới plastic. Muốn chuyển các khay lưới này th́ phải dùng máy nâng (forklift). Đây là cách di chuyển chuối thông thường tại các đồn điền chuối ở Trung 


ÂM HƯỞNG BLAO

và Nam Mỹ, tại các hải cảng khi chất các khay chuối trong khoang tàu thủy cũng như tại các pḥng dú chuối.

Tại những pḥng dú chuối cũ, các thùng chuối phải được gỡ ra từ những khay rồi được xếp lại để khí ethylene có thể lưu chuyển trong các thùng chuối trong thời gian dú. Phương pháp này cần nhân công gỡ rồi lại xếp các thùng chuối trên khay. Hiện nay những pḥng dú chuối tối tân tại Hoa Kỳ và Âu Châu dùng hệ thống áp

suất (pressurized) để giúp cho khí ethylene lưu thông trong các thùng chuối c̣n ở trên khay. Phương pháp này làm cho chuối chín đều, đỡ được rất nhiều nhân công và 

c̣n tránh khỏi bầm dập.

Trông người lại ngẫm đến ta. Không biết đến bao giờ Việt Nam mới có thể sản xuất và đóng thùng các sản phẩm qui mô như vậy để xuất cảng qua các quốc gia tại ṿng đai Thái B́nh Dương.

New Jersey ở miền Đông Bắc Hoa Kỳ. Mùa hè th́ c̣n chịu được. Đến mùa đông th́ quá lạnh. Bên ngoài tuyết phủ trắng, bên trong làm việc trong các kho chứa rau cải và trái cây cũng lạnh và ẩm, thật là thấm đ̣n. Sau 2 năm, tới giữa năm 1986, tôi lại được đổi về Florida ấm áp hơn.

Tại Florida, tôi phụ trách khảo cứu và phát triển cho công ty tại Hoa Kỳ và Châu Mỹ La Tinh. Trong thời gian này tôi đi công tác rất nhiều để làm các thí nghiệm như dùng


KỶ YẾU HẢI NGOẠI KHÓA II NÔNG LÂM MỤC BLAO 1956-1959

thùng giấy cứng thay thế cho thùng cây để đóng dưa melon tại Texas, kiểm soát nhiệt độ trong các xe chở hàng 20 tấn (container) chuối và dưa melon qua đại dương, đóng bưởi (Citrus paradisi) và đưa melon gởi qua Ḥa Lan, và dùng không khí biến đổi tăng CO2 và giảm O2 để chở dưa melon từ Mễ Tây Cơ qua Nhật Bản. Hàng năm tôi phải qua Ḥa Lan và Nhật Bản để thẩm định và thu thập các dữ kiện của thí nghiệm. Cả hai quốc gia này đều nhập cảng rất

nhiều rau cải và trái cây trong mùa 

đông. Mỗi trái được đóng trong một hộp bằng cây cẩn thận và được bày bán tại một cửa hàng đặc biệt ở Đông Kinh. Trái cây có cuống cắt thành h́nh chữ T chứng tỏ là c̣n tươi và có h́nh dáng bề ngoài thật hoàn hảo. Mỗi hộp như vậy giá từ 100 đến 200 đô la tùy theo cỡ lớn nhỏ. Thường người Nhật mua dưa này để biếu hơn là để ăn.

Đến cuối năm 1992, v́ công ty Chiquita thay đổi

chính sách và mục tiêu đă cắt bỏ các chương tŕnh rau cải và trái cây mà tôi đang làm việc. May mắn tôi kiếm được một công việc tương tự với công ty Del Monte Fresh Produce tại Costa Rica. Thế là vào đầu năm 1993, cả bầu đoàn thê tử lại xuống Trung Mỹ sinh sống một lần nữa. Tại đây tôi phụ trách khuyến nông và bảo đảm phẩm chất cho các nông sản nhiệt đới tại Châu Mỹ La Tinh. Ngay cả những nông thôn hẻo lánh đâu đâu cũng có pḥng điện thoại

ÂM HƯỞNG BLAO

công cộng. Khí hậu dễ chịu quanh năm. Là một nước không có quân đội, Costa Rica được coi như là một Thụy Sĩ trong vùng Châu Mỹ La Tinh.

Đến cuối năm 1993, tôi được đổi trở về xứ Cờ Hoa, nhưng lần này về vùng sa mạc nóng bỏng Arizona. Tôi thường phải xuống Mễ Tây Cơ phụ trách khuyến nông giúp các nhà vườn trồng cà chua, dưa leo, ớt ngọt và dưa melon để xuất cảng về Bắc 

Mỹ và Kabocha (một loại giống như bí đỏ) để xuất cảng qua Nhật Bản. Kabocha rất được ưa chuộng tại nước "Mặt Trời Mọc".

Quốc gia này trồng Kabocha tại Hokkaido, nhưng trong mùa đông phải nhập cảng từ đảo Tonga, Tân Tây Lan và Mễ Tây Cơ. Tại Miền Nam Việt Nam có thể trồng loại nông phẩm này để xuất cảng qua Nhật trong mùa đông. Với khí hậu thích hợp và gần với thị trường tiêu thụ, Việt Nam có thể cạnh tranh dễ dàng với các quốc gia khác.

Là một "người cày không có ruộng" tôi giống như một "lính Lê Dương" canh nông đi cày thuê ở các quốc gia khác. Tại Honduras tôi đă lập gia đ́nh với Norma người Honduras.

  Cháu gái đầu ḷng Patricia 15 tuổi, sinh tại quốc gia này. Cháu gái thứ hai, Natalie 12, sinh tại New Jersey, Hoa Kỳ. Và cháu trai út Minh Đăng 3 tuổi sinh tại Costa Rica (Gớm, đi mua suốt nặn măi mới được con Bồi Cơ đấy các Cụ ạ!) Thành thử cái gia đ́nh quốc tế của tôi có 5 người mà có đến 4 quốc tịch lận.

Các bạn cùng khóa II có cháu nội, cháu ngoại đầy đàn có thể "thơ thới" về hưu được rồi. Riêng tôi, v́ các cháu c̣n quá nhỏ nên mặc dầu là "người cày không có ruộng" cái thân già này vẫn c̣n phải "Cày" dài dài...!


KỶ YẾU HẢI NGOẠI KHÓA II NÔNG LÂM MỤC BLAO 1956-1959

Trang Nhà Khóa 2 C̣n Đó Những Qua Đi NLM50 Âm Hưởng Blao Tung Cánh Chim Bay