Đại Dịch Toàn Cầu

Cơn ác mộng sắp tới ?

 

Nguyễn thượng Chánh, DVM

 

 Dịch cúm gia cầm do virus H5N1 đã làm khốn đốn Á Châu  2 năm vừa qua tưởng đâu đã tạm yên nhưng nay thì nó có vẻ đã sống lại.. Virus H5N1 là 1 trong nhiều chủng loại gây ra dịch cúm gia cầm , và nó là 1 chủng loại rất tác hại (highly pathogenic) và đáng sợ nhất , hơn nữa virus H5N1 có thể từ gà lây sang cho người. Trong 2 năm vừa qua đã có trên 117 người đã bị nhiễm cúm gà và trong số này có 66 bệnh nhân phải bỏ mạng , tất cã đều ở Á châu.Hơn phân nửa số tử vong trên là người Việt Nam . Sự nhiễm virus H5N1 chỉ xảy ra khi có sự tiếp xúc khá chặt chẽ giữa người với các loài gia cầm bệnh . Tuy nhiên gần đây các nhà khoa học đã cho biết là có bằng chứng là có vài trường hợp virus H5N1 đã lây nhiễm trực tiếp từ người nầy sang cho người khác , thí dụ điển hình nhất xảy ra hồi đầu năm 2005 tại  Việt Nam. Sự lây nhiễm từ người với người là điều mà các nhà khoa học sợ nhất vì khả năng lây nhiễm và lan tràn dịch bệnh sẽ vô cùng nhanh chóng và rộng lớn . Rồi đây có thể cã khắp thế giới đều bị dịch bệnh .Sự thiệt hại về nhân mạng sẽ rất khũng khiếp và ảnh hưỡng kinh tế không thể đo lường được . Đó là viễn ảnh đen tối của đại dịch toàn cầu ( pandémie , pandemic ) ….

 

 

 Cũng không phải mới mẽ gì

 

Trong thế kỹ 20 vừa qua, thế giới cũng đã từng nếm mùi  vài  trận đại dịch :

-         1918 , dịch cúm Tây ban Nha do loại virus Influenza xuất phát từ vịt, rồi lây cho heo sau đó là truyền sang cho người  :lối  40 triệu người chết . Hoa kỳ vừa mới đây đã công bố bản đồ di thể ( genome) của virus gây nên dịch cúm Tây ban Nha năm 1918 . Đó là virus dịch cúm gà đã ngẩu biến và có khả năng lây nhiễm từ người sang người .

-         1957, dịch cúm Á châu : tử vong 10 triệu người

-         1967,  dịch cúm Hồng Kông : 4 triệu người chết

-         2003 , dịch bệnh Viêm phổi cấp tính và trầm trọng ( SARS) ,tưởng đâu sẽ tác hại khủng khiếp về nhân mạng, nhưng nhờ áp dụng các biện pháp đối phó tích cực và nhanh chóng nên cuối cùng khắp thế giới chỉ có 777 tử vong trong số nầy có 44 người tại thành phố Toronto ,Canada . Riêng thiệt hại về kinh tế cũng khá quan trọng .

 

 

Nguồn dịch cúm gia cầm xuất phát từ đâu  ?

 

Các nhà khoa học trên thế giới đều chỉ đích danh Trung quốc hay nói rỏ hơn là từ miền nam của Trung quốc . Gia cầm, thủy cầm và chim chóc là ổ chứa virus bệnh cúm. Sự kiện sống chung chạ , gần gủi với gà ,vịt , heo và gia súc là điều kiện làm phát sinh ra dịch bệnh ở người . Sự mua bán gà vịt sống , và sự di chuyễn của các loài chim chóc và thủy cầm ( waterfowl) như vịt trời, le le , cò ,ngổng …) từ nơi nầy sang nơi khác là yếu tố lan truyền mầm bệnh .

 

 

Hiện tượng ngẩu biến của virus .

 

Để có thể đi lây nhiễm trong 1 phạm vi rộng lớn, tạo hóa đã  ban cho virus H5N1 1 khả năng biến đổi rất tài tình để tránh sự nhận diện của hệ miễn dịch của bệnh nhân . Khoa học gọi dây là hiện tượng ngẩu biến (mutation) .  Thí dụ virus H5N1 xâm nhập vào 1 loài virus khác ,trích lấy các yếu tố di truyền của nó và biến thành 1 loại virus mới toanh để có thể tiếp tục đi nhiễm bệnh 1 sinh vật khác . Hiện tượng ngẩu biến càng nhanh thì việc lây nhiễm càng lẹ và càng rộng lớn hơn . Năm 1997 , virus H5N1 được nhận diện ở loài vịt tại miền Nam Trung Quốc    rồi lây sang cho gà ở Hồng Kông. Sau đó virus nầy trở về lại lục địa Trung Quốc và ngẩu biến 17 lần tại nơi đây . Năm 2003, virus H5N1 cho ra chủng ( genotype) Z và tác hại gia cầm Việt Nam và Thái Lan . Đặc biệt lần đầu tiên chủng Z cho thấy có dấu hiệu đề kháng với 1 số thuốc . Năm 2004, chủng Z ngẫu biến để trở thành chủng Z+  giết hại cả chục triệu gia cầm ở Việt Nam và Thái Lan , và cũng là lần đầu tiên người ta thấy chủng virus nầy có thể lây nhiễm 1 vài loài gặm nhấm  (rodents) . Tháng 4 , 2005 , Indonesia nếm mùi dịch bệnh . Chủng Z+  lây từ gà sang cho heo . Đây là sự kiện thật đáng lo ngại . Heo về mặt sinh học là loài vật rất gần gũi với loài người . Heo cũng rất nhạy cãm với virus cúm người cũng như với cả virus cúm gà . Trong cơ thể heo 2 loại virus nầy có thể trao đổi tính chất di truyền lẩn nhau để ngẩu biến  nên 1 chủng virus mới có thể gây bệnh cúm gà cho người đồng thời cũng có khả năng lây nhiễm trực tiếp từ người nầy sang cho người khác . Một khảo cứu của Hòa Lan có cho biết là virus cúm gà còn có thể lây cho mèo ? Bình thường ,mèo rất đề kháng với các loại virus Influenza A gây bệnh cúm ở người .  Tháng 8, 2005, Nga nếm mùi cúm gà , sau đó là Thổ nhỉ Kỳ, Lổ ma Ni , và Hy Lạp  (october 2005) . Thế là Âu Châu đã bỏ ngỏ . Virus  H5N1 hiện giờ đang ngấp nghé tới lục điạ Phi Châu .

 

 

Người bị cúm gia cầm có triệu chứng gì ?

 

Triệu chứng rất thay đổi. Sốt nóng , đau cổ họng , đau nhức mình mẩy. Có thể bị đau mắt , viêm phổi do siêu vi,  suy hô hấp kéo theo 1 số biến chứng khác  và có thể chết ( 68%) .

 

Bệnh cúm gia cầm và bệnh SARS  ?

 

Bệnh cúm gia cầm là bệnh thuộc về đường hô hấp gây nên bởi loại virus Influenza . Bệnh viêm phổi cấp tính và trầm trọng SARS xảy ra năm 2002 , do virus Corona gây ra . SARS cũng xuất phát từ Trung Quốc . Rất khó phân biệt 2 bệnh nếu chỉ xét về triệu chứng bên ngoài . Định bệnh chính xác phải cần đến phòng thí nghiệm .

 

 

Có thuốc trị không  ?

 

Hiện nay trên thị trường có những loại thuốc kháng siêu vi (antiviraux) để trị cúm . Thật ra các loại thuốc nầy chỉ làm giảm bớt triệu chứng mà thôi trong thời gian  chờ người ta xác định góc virus gây bệnh để sản xuất ra loại vaccin phù hợp. Thời gian nầy có thể phải mất từ 4 đến 6 tháng . Đây là 1 thời gian khá dài có thể tạo cơ hội cho virus ngẩu biến thành những chủng khác chăng ? Lúc đó thì vaccin vừa mới được sản xuất ra sẽ không còn thích ứng nữa . Đây là mối lo nghĩ chung của các nhà khoa học .

Thuốc kháng siêu vi được chia ra làm 2 nhóm :

1-     Nhóm thuốc Adamantane, gồm có Amatadine và Rimantadine

2-     Nhóm Neuraminidase inhibitor, rất công hiệu đối với bệnh cúm gia cầm do virus H5N1 .Trong nhóm này phải kể đến thuốc Tamiflu  (Oseltamivir phosphate) và Relenza ( Zonamivir) . Tamiflu dạng viên và dạng bột pha nước (capsule & powder for oral suspension) để uống, còn Relenza thì hiện nay bán đưới dạng bột để bôm xịt vào mũi (Relenza Rotadisk with Diskhaler Inhalation Device) . Phải cần có toa bác sĩ mới mua 2 loại thuốc này được.  Nhiều quốc gia trên thế giới hiện đang lo tích trữ  thuốc kháng siêu vi  mà nhiều nhất là Tamiflu,  để phòng trường hợp đại dịch xãy ra . Nhưng mới gần đây , giới y tế Việt Nam đã cảnh giác thế giới là Virus H5N1  đang có dấu hiệu kháng với Tamiflu thông qua  trường hợp em bé gái 14 tuổi đã bị nhiễm trực tiếp virus H5N1 từ người anh trai 21 tuổi bị cúm gà hồi tháng 2 năm 2005 tại miền Bắc Việt nam . Em bé bị lây bệnh cúm gà và được điều trị tại bệnh viện . Tại đây các bác sĩ đã dùng thuốc Tamiflu để chữa trị cho em . Với liều lượng bình thường, Tamiflu tỏ ra không công hiệu, sau đó người ta phải gia tăng liều cực mạnh mới cứu được bệnh nhân . Relenza cho thấy vẩn còn hửu hiệu với loài vật thí nghiệm. Gs William Chui, Queen Mary Hospital Hồng Kông cũng cùng 1 nhận định như giới y tế Vn . Ông ta cho biết là Tamiflu thường được các bác sĩ Nhật kê toa để trị cúm , và nay  họ cho biết làTamiflu cũng bớt công hiệu như thuở trước . Gs W. Chui đưa ra ý kiến các nhà bào chế dược phẩm nên sản xuất ngay bây giờ thuốc Relenza dưới dạng chích vào mạch , để mong có được kết quả hửu hiệu và nhanh chóng hơn . Dưới dạng nầy, người ta rất dể điều chỉnh liều lượng tùy theo tình trạng sức khõe của bệnh nhân . Các antiviraux uống vào có thể bị dịch vị tiêu hóa làm mất bớt tác dụng đi , lại nữa phải mất 3 giờ đồng hồ mới mong đạt được nồng độ tối đa của thuốc trong máu . Trong tạp chí Nature vừa mới xuất bản ngày 20,Oct 2005 , Gs Yoshihiro Kawaoka thuộc đại học Wisconcin cũng xác nhận là virus H5N1 nhiễm em bé ở Việt Nam có tính đề kháng với Tamiflu , nhưng Ông ta nói thêm rằng đây là 1 ca ngẩu biến của virus . Theo Gs thì Tamiflu vẩn còn là 1 thuốc kháng siêu vi tốt nhất hiện giờ , và thuốc Relenza cũng tỏ ra rất hửu hiệu trong các cuộc thí nghiệm ở súc vật  . Cơ quan The  U.S Centers for Disease Control & Prevention ( CDC) thì cho rằng chưa có gì chắc chắn là virus H5N1 đã đề kháng với Tamiflu . Hiện nay ,các nhà khoa học trên thế giới còn đang tranh cãi về Tamiflu và Relenza . Tuy vậy Tamiflu vẩn là thuốc được thế giới ưa chuộng nhất . Phải chăng đàng sau vấn đề khoa học còn ẩn náo vấn đề quyền lợi kinh tế và $ ? Được biết , Tamiflu do nhà bào chế  Roche Laboratories,Inc. sản xuất  còn Relenza thì là sản phẩm của nhà bào chế Glaxo Wellcome Inc . Nhu cầu về thuốc kháng siêu vi đã trở nên cấp bách trên khắp thế giới. Roche Laboratories sẽ cho tăng số lượng Tamiflu sản xuất ra gấp 2 gấp 3 vào những năm tới. Cty nầy cũng nhờ những nhà bào chế khác gia công thuốc Tamiflu để hy vọng có thể đáp  ứng cho thị trường , nhưng họ dứt khoát không chịu sang nhượng brevet sản xuất . Theo Tổ chức Y Tế thế giới ( WHO) , thì cho dù có tăng sản xuất gấp mấy lần đi nữa, thì số lượng thuốc vẩn không đủ dể đáp ứng cho nhu cầu khổng lồ của 1 đại dịch toàn cầu .

 

Vaccin cảm cúm có ngừa được bệnh cúm gà hay không ?

 

Câu trả lời là không . Tuy nhiên nó có lợi là phòng ngừa cơ thể nếu bị cã 2 bệnh cúm , cúm người và cúm gà cùng 1 lúc . Ngoài ra vaccin cúm người còn có thể làm giảm bớt nguy cơ virus H5N1 trích lấy các gène của virus cúm người và ngẩu biến thành những chủng virus rất nguy hiểm mà hệ miễn dịch của bệnh nhân khó nhận diện được để tiêu diệt .

 

 

Ăn thịt gà hay ăn trứng gà có nguy hiễm không  ?

 

Virus H5N1 dể bị hủy diệt bởi sức nóng 70 độ C . Ăn thịt gà hay trứng gà nấu thật chín thì không có gì nguy hiễm hết .

 

 

Làm sao ngừa bị nhiễm cúm gà  ?

Tránh tiếp xúc , đụng chạm , sờ mó đến gà vịt còn sống . Tránh dừng viếng chuồng gà hay những nơi buôn bán gà vịt . Giử vệ sinh . Rữa tay thường xuyên với savon , tối thiểu 20 giây mỗi lần .

 

 Kết luận 

 

Các nhà khoa học đều rất lo ngại trước viễn ảnh không mấy sáng sũa  của 1 đại dịch toàn cầu . Chuyện gì sẽ xảy đến cho nhân loại ? Tử vong sẽ có thể là  vài ba chục triệu hay cả trăm triệu  người như chơi, đời sống sẽ bị xáo trộn, và kinh tế thế giới sẽ bị sụp đổ hoàn toàn như cuộc khủng hoãng kinh tế năm 1929 vừa qua (theo sự phỏng đoán cũa firme de courtage Nesbitt Burns). Vấn đề thuốc men và vaccin sẽ trở nên khan hiếm vì số cung không thể nào đủ cho số cầu. Vấn đề phân phối thuốc sẽ trở nên nang giãi . Nó có thể biến thành 1 vủ khí chính trị và kinh tế . Ai cũng đều biết là các nhà bào chế lớn đếu nằm dưới quyền kiễm soát của các cường quốc đang nắm vận mạng thế giới . Nguời ta tự hỏi có phải chăng đại dịch toàn cầu sẽ làm thay đổi bộ mặt cũa nhân loại trong tương lai ?    Nhưng có điều chắc chắn là kỹ nghệ dược phẫm và giới lang bâm đang thầm mở cờ trong bụng , đúng với câu truyền tụng dân gian : « khổ mầy sướng tao »  (Le malheur de l’un fait le bonheur de l’autre ) .Đối với những người này , đại dịch sẽ trở thành đại phú chẳng mấy hồi ./.

 

Montreal , October 19 , 2005