Bài 23

BẤT ÐỒNG NGÔN NGỮ: VÀI CÂU CHUYỆN VỀ DANH TỪ Y HỌC

Chúng ta ở một thế khó khăn hơn người Mỹ; từ lúc mới sanh và lớn lên chúng ta nói và suy nghĩ bằng tiếng Việt (và có thể thêm một hai thứ tiếng khác nữa như tiếng Pháp, tiếng Trung Hoa, v...v...) và bây giờ chúng ta phải dùng tiếng Anh trong hầu hết mọi trường hợp lúc giao tiếp ngoài xã hội và, điều mà chúng ta bàn ở đây, trong lúc chúng ta đi khám bệnh hoặc đem các cháu đi khám bệnh. Chúng ta có thể nói chuyện trực tiếp với bác sĩ (hoặc theo ngôn ngữ hiện nay tại Mỹ, "người cung cấp dịch vụ y tế", health care provider) bằng tiếng Việt hoặc bằng tiếng Anh, hoặc chúng ta phải qua trung gian một người thông dịch.

Trước hết hãy bàn về trường hợp bạn được một người khác dịch dùm cho bạn. Thường đây không phải là một thông dịch viên y tế chuyên nghiệp thông thạo ngôn từ y khoa của hai thứ tiếng và chính thức có những ràng buộc nghề nghiệp phải giữ bí mật cho bệnh nhân. Cho nên những điều bạn nói có thể được tiết lộ cho những người ngoài cuộc và làm cho bạn bối rối lúc khai bệnh hoặc sau này. Ngoài ra, vì người thông dịch không phải chuyên nghiệp nên có thể có những phản ứng chủ quan ảnh hưởng đến sự săn sóc của người bệnh. Ví dụ, trước một trường hợp của một đứa bé đột ngột trở nặng sau khi được một bác sĩ khác săn sóc, nếu người thông dịch có thành kiến với bác sĩ đó hoặc có thành kiến với một nhóm bác sĩ nào đó (như bác sĩ Việt Nam, bác sĩ Mỹ, v...v...) người dịch có thể vô tình hoặc cố ý bóp méo các sự việc hoặc lời nói của cha mẹ người bệnh làm cho người bác sĩ mới nhận bệnh hiểu lầm về lối trị liệu của ông bác sĩ cũ; hoặc lời giải thích của bác sĩ mới (bằng tiếng Mỹ) được bóp méo thành lời phê phán, buộc tội cách chữa trị của ông bác sĩ trước đó. Do đó, lắm chuyện hiểu lầm có thể xảy ra và đôi khi đi tới kiện tụng do một người trung gian thiếu lương tâm chức nghiệp cần có trong những hoàn cảnh tế nhị loại này.

Ngược lại, việc đi thông dịch dùm cho người khác cũng bạc bẽo, mất thì giờ, bệnh nhân cũng cần ghi nhận đúng mức công khó của người giúp đỡ mình. Một số nơi dùng những dịch vụ thông dịch (loại số điện thoại 1-800 của AT &T) lúc khẩn cấp, dịch vụ này hình như đắt tiền. Một số phòng mạch, phòng chữa răng của bác sĩ hay nha sĩ Mỹ cũng mướn nhân viên nói tiếng Việt hoặc các ngoại ngữ thông dụng trong vùng. Nói chung, nếu bác sĩ yêu cầu bạn quyết định về một trị liệu, một vụ giải phẫu chẳng hạn, mà bạn không hiểu rõ vì trở ngại ngôn ngữ, bạn nên yêu cầu viết các điều quan trọng như định bệnh (diagnosis), thủ thuật giải phẫu (surgical procedure), trị liệu nguy hiểm, v...v... trên giấy trắng mực đen và xin có đủ thì giờ để xét lại; nên tránh thái độ cứ gật đầu vì mình không hiểu gì cả.

Thông dịch cho bệnh nhân một cách vô tư đã khó rồi lại thêm những khó khăn kỹ thuật về ngôn ngữ. Thường có hai vấn đề gây trở ngại cho người Việt chúng ta lúc diễn tả một vấn đề về sức khỏe bằng tiếng Việt. Thứ nhất chúng ta có một di sản nặng nề của y khoa cổ truyền kể cả thuốc nam, đông y. Trong ngôn ngữ đông y chẳng hạn, "nóng" và "mát" bao hàm những ý nghĩa khác hơn là sự thay đổi nhiệt độ trong cơ thể. Bệnh nhân có thể nói "con tôi nó nóng quá" lúc con của bà bị lở miệng nhiều không ăn uống được; hoặc "trong người tôi nóng quá" vì bà ta ăn nhiều sầu riêng hoặc có nhiều huyết trắng. Hai trường hợp trên, nhiệt độ cơ thể bệnh nhân vẫn bình thường, bệnh nhân "nóng" mà không có "sốt" (fever).

Một quan niệm khác dễ gây hiểu lầm là quan niệm về "ban". Người Việt chúng ta rất sợ "ban" và chúng ta có rất nhiều ban: ban đỏ, ban trái, ban khỉ, ban trắng, v...v... Khó mà tìm những tương đương chính xác trong Tây y đối với các loại ban kể trên. Nói chung, chúng ta cho rằng "ban" là một loại bệnh gì đó lởn vởn trong cơ thể đứa nhỏ, có thể mang đến những tai hại khác ngoài chuyện ban được biểu lộ ngoài da bằng những mẩn đỏ, trắng, xám, v...v... Trong dân gian, thường thường người ta cho rằng phải để cho ban "ra hết" thì người bệnh mới khỏe hẳn được. Cho nên người bác sĩ được huấn luyện trong tây y phải đi xa hơn một bước nữa để tìm hiểu bệnh nhân thật sự muốn nói gì khi thắc mắc: "Năm nay cháu ra ban đã mấy lần, tại sao nó không ra hết ban, cháu có yếu gan hay không, cháu nay bị ban hoài chắc sẽ yếu lắm, có tắm được không, có ra gió được không?, v...v... " Nếu bác sĩ vẫn khư khư trong quan niệm về y khoa thuần khoa học của mình và không đáp ứng những quan tâm lo âu của cha mẹ người bệnh, cha mẹ người bệnh sẽ còn mối thắc mắc trong lòng về sức khó ở của con mình và ảnh hưởng đến cách nuôi nấng, dạy dỗ đứa trẻ. Có thể đứa trẻ sẽ được che chở quá đáng, không được chơi thể thao, ra nắng ra gió, sinh hoạt như những trẻ khác vì cha mẹ sợ nó bị "trúng gió", hoặc có thể cha mẹ em bé sẽ đem em bé đi khám bác sĩ này tới bác sĩ khác làm em bé "được" chữa trị không cần thiết. Cho nên lý do thứ nhất làm người bệnh hoặc cha mẹ người bệnh dù là người Việt nói chuyện với bác sĩ Việt vẫn có thể gây ra hiểu lầm. Ðây là một thứ "dị biệt văn hóa" ngay giữa những người cùng nói một thứ tiếng, vì một bên suy nghĩ theo lối dân gian, bình dân, một bên suy nghĩ theo lối sách vở bài bản.

Lý do thứ hai làm người bệnh lẫn cha mẹ người bệnh dễ hiểu lầm là sự thiếu phổ cập các danh từ y học trong quần chúng của chúng ta. Trong phần lớn quần chúng, những danh từ thường dùng để khai bệnh với bác sĩ thường rất kém chính xác.

Chúng ta còn có những từ rất gợi hình, gợi thanh hoặc gợi cảm như : "Con tôi nó khò khè ba ngày nay, mặt mày nó bỗng nhiên tím ngắt, bây giờ nó mê man, đừ câm". Nghe câu trên trong điện thoại là bác sĩ hình dung ngay một em bé sắp chết cần cấp cứu "911" ngay tức khắc. Tuy nhiên, không phải lúc nào tình hình cũng gay cấn như cha mẹ bé mô tả, đương nhiên bác sĩ còn phải hỏi đi hỏi lại cho kỹ vì bác sĩ biết rằng do sự lo âu lúc con bệnh, do một phần nào thói quen dùng lối thậm xưng (hyperbole) thường ngày chúng ta hay lạm dụng những danh từ "gay cấn" như: "thở không ra hơi", "mê man", "thoi thóp", "ho non-stop", "không ăn không uống", "lạnh như cục nước đá", v...v... Nhưng, nếu thật sự đứa bé "tím ngắt, mê man, lạnh như cục nước đá" thì sao? Ðương nhiên bác sĩ không trực tiếp thấy bệnh nhân bắt buộc phải tin một trăm phần trăm vào lời báo cáo của cha mẹ cháu, cho vào phòng cấp cứu để bác sĩ ở đó nghiên cứu kỹ lưỡng rồi "hạ hồi phân giải". Mục đích ở đây là nhắc cho quý vị phụ huynh biết rằng đặc biệt trên điện thoại người bác sĩ bên kia đầu dây hoàn toàn phải nhận định tình hình dựa trên những gì bạn nói, báo cáo, và tốt hơn hết nên tránh những danh từ gây hiểu lầm, nên báo cáo một cách khách quan chừng nào hay chừng đó. Và tất nhiên, một trong những nhiệm vụ khó khăn nhất của người bác sĩ, nhất là bác sĩ nhi khoa, là làm sao, qua những lối báo cáo đầy cảm xúc, lo âu của người cha mẹ trong lúc con đau ốm, gạn lọc được những dữ kiện có ích, đáng tin? cậy để đưa đến một quyết định hợp lý. Tất nhiên nếu bất chấp trường hợp nặng nhẹ nào, cả bác sĩ lẫn bệnh nhân đều "quýnh" lên mất bình tĩnh, thì chỉ còn nước đem đi chầu chực tại các phòng cấp cứu, một hiện trạng đang xảy ra đối với những cha mẹ các em bé trong các khu đô thị (inner city) nghèo khó, ở đó người cha mẹ thiểu số không có cơ hội liên lạc với một người bác sĩ có thể thông cảm dễ dàng với mình.

Những khó khăn kể trên xảy ra lúc người Việt nói chuyện với người Việt bằng tiếng Việt. Khó khăn gấp bội trong lúc chúng ta dùng Anh ngữ và lớn hơn nữa trong một số trường hợp phức tạp hơn. Ví dụ một người Hoa mới ở Trung Quốc sang không nói được tiếng Anh hoặc tiếng Việt, phải nhờ chồng dịch lời mình sang tiếng Anh. Ông? chồng lại không rành tiếng Anh cho lắm, nhất là phải dịch những chữ "cảm mạo", "phong", "đàm", v...v... Rồi ông bác sĩ thường trú (resident) tại phòng cấp cứu lại là người Ðại Hàn mới định cư tại Mỹ, tiếng Anh tương đối khó nghe, rồi lại cô y tá người gốc châu Mỹ Latinh, v...v... Bạn sẽ thấy, và có lẽ bạn cũng đã từng thấy cái ngôn ngữ tại xứ này nó rắc rối đến chừng nào.

Ðể kết luận, chúng ta nên bi quan lắm không? Thưa không, vì bạn đang được may mắn ở trong một xứ mà nền y tế thuộc loại tiến bộ nhất thế giới. Ngay cả nhân viên y tế vì từng phải đối phó với những người đến từ khắp năm châu, từ đủ mọi nguồn gốc văn hóa khác nhau, phần lớn nhân viên y tế, bác sĩ lẫn y tá đều tìm mọi cách giúp đỡ bạn nếu bạn gặp khó khăn về ngôn ngữ và hầu hết đều có tay nghề, trình độ cao để giải quyết các nhu cầu của bạn hoặc con cháu bạn. Nhưng về phía bệnh nhân, nên giúp đỡ người đang chữa trị mình và con mình bằng cách bình tĩnh, quan sát chính xác, báo cáo tình hình, diễn tả ý muốn mình bằng những danh từ giản dị, tránh hiểu lầm. Giản dị hơn cả là kiếm một bác sĩ có thể nói được cùng thứ tiếng. Trường hợp không gặp các bác sĩ "đồng hương", nên tìm những bác sĩ thông hiểu phong tục tập quán người mình, tử tế, ân cần với người tỵ nạn (hoặc di dân) và riêng mình nên tập làm quen với những ngôn từ y khoa trong tiếng Anh.

Bác sĩ Hồ Văn Hiền.

Bài22 Về đầu trang Bài24