Bài 18

CÂU  CHUYỆN VỀ BAN

Ban là một tiếng rất thường dùng trong giới bệnh nhân Việt Nam. Nói chung, bất cứ cái gì xuất hiện ngoài da cũng đều có một tên nào đó bắt đầu bằng chữ "ban": Ban đỏ, ban cua, ban khỉ, ban trái, v...v... Ngay cả những chứng bệnh không có triệu chứng ngoài da cũng được gọi là ban luôn, nhưng là "ban không ra". Nếu bệnh nhân khám một bác sĩ không nói tiếng Việt, sự trở ngại về ngôn ngữ có thể còn lớn hơn nữa, vì ngay chính những người thông thạo Anh ngữ cũng không biết dịch "ban" là gì cho đúng và ngay bác sĩ Việt Nam chúng ta đôi khi cũng phải cố gắng không ít mới có thể tìm được một cái nhãn khoa học cho cái mà người bệnh gọi là "ban". Gần đây dư luận chú ý nhiều tới bệnh ban đỏ (sởi, measles-rougeole, Pháp) và trong những đoạn tới chúng ta sẽ làm sáng tỏ vấn đề.

Khi con cái bạn bị nóng vài hôm rồi thấy xuất hiện một số điểm đỏ trên mình cháu, bạn lo lắng và đem khám bác sĩ để giải đáp thắc mắc về "ban" của cháu. Tiếng Anh có chữ "rash", tự điển Webster định nghĩa là "a fine eruption or efflorescence on the body". Có lẽ "rash" không phản ánh đúng nghĩa chữ "ban" của ta, vì trong chữ "ban" thường ngụ ý bé có bị nóng trước khi phát ban trong lúc chữ "rash" không hàm ý bệnh nóng. Cho nên nếu bạn muốn chính xác bạn có thể gọi là "rash with fever", nếu cháu có nóng, bác sĩ của bạn có thể phê trong hồ sơ là cháu bị "exanthem", cũng chỉ có nghĩa là cháu bị "ban". Tưởng nên để ý, tự điển Việt Anh của Nguyễn Văn Khôn dịch chữ ban là "fever", có lẽ không hợp vi lối dùng hiện nay của chúng ta, tuy nhiên tự điển Anh Việt dịch chữ "rash" là "phát ban".

Trong sách vở Tây y, người ta đếm có 6 loại ban chánh, các loại ban này hơi giống nhau. Quan trọng nhất là bệnh "ban đỏ" (measles), được xếp hạng là "đệ nhất ban" (first exanthem). Tuy gọi là ban đỏ, không phải bất cứ loại ban nào màu đỏ cũng là loại này. Ban đỏ có những triệu chứng đặc biệt của nó như chảy nước mắt, nước mũi, viêm mắt (đỏ mắt) lúc ban đầu (prodromal phase). Sau đó nổi những đốm xám trắng gọi là đốm Koplik nơi trong miệng phía hai bên má. Tiếp theo đó bé nóng cao đột ngột. Những vết ban đỏ xuất hiện đầu tiên ở hai bên cổ, sau mang tai rồi lan khắp cơ thể. Ban lan đến chân thì em bé thấy bớt nóng đi nhiều và chừng một ngày sau có vẻ như khỏe hẳn. Từ nhận xét này nảy ra cảm tưởng trong quần chúng rằng ban phải "ra hết" thì em bé mới hết bệnh được. Do đó một số cha mẹ rất lo lắng khi thấy con mình nổi lấm tấm một vài điểm rồi ngưng và lo sợ cháu sẽ bệnh hoạn, kém lớn sau này vì "ban không ra hết" và sẽ biến thành những ban khác như "ban trắng", "ban khỉ", v...v...

Thật ra phụ huynh nên hiểu rằng ban ra nhiều hay ít là tùy thuộc nhiều yếu tố trong đó phải kể đến khả năng đề kháng (resistance) của em bé và loại virus gây bệnh. Một số trẻ bị ban đỏ sẽ không hết hẳn mà lại bị những biến chứng như sưng phổi, sưng tai, lở loét ở miệng, viêm óc, v...v... do những cơ chế khác nhau. Ở Việt Nam do nền y khoa còn thiếu thốn, nhiều trẻ em bị suy dinh dưỡng sau khi bệnh ban trở nặng. Tuy nhiên, nên nhớ những hiện tượng này hiếm xảy ra ở Mỹ và không tùy thuộc vào việc "ban" ra nhiều hay ít.

Thật ra ngay cả bệnh ban đỏ cũng ít khi thấy ở Mỹ. Thuốc chích ngừa ban đỏ phổ biến ở xứ này từ năm 1963 và đem tỷ số bệnh hàng năm từ 500,000 trước năm 1963 giảm xuống chỉ còn có 8,000 trường hợp năm 1989, khoảng trên dưới mười ngàn trường hợp mỗi năm, nghĩa là giảm xuống chừng 40-50 lần so với trước đây. Tuy nhiên gần đây một số nơi bị bệnh ban đỏ nhiều hơn trước do đó chúng ta nhận thấy sự quan tâm của các cơ quan y tế công cộng cũng như các phương tiện truyền thông nhắc nhở chúng ta phải chích ngừa cho con cháu đều đặn và đầy đủ hơn.

Cho đến nay, tại Mỹ các cháu được chích ngừa ban đỏ lúc cháu 12-15 tháng chung một lượt với thuốc chủng ngừa quai bị (sưng hàm) và rubella (một bệnh ban nhẹ nhưng có ảnh hưởng lớn vì nếu đàn bà mắc bệnh này trong lúc mới có bầu, siêu vi trùng bệnh sẽ làm thai nhi mang nhiều thương tật, nghĩa là sẽ sinh quái thai). Thuốc này thường được gọi là MMR, viết tắt ba chữ MEASLES, MUMPS và RUBELLA.

Vì bệnh ban đỏ gia tăng gần đây, hiện nay, Hàn Lâm viện Nhi khoa khuyến cáo nên chích ngừa MMR lúc 15 tháng (như trước), chích MMR thêm một lần nữa vào lớp bảy (lúc vào Middle school) hoặc lúc bắt đầu đi học (lúc 5 tuổi) tùy theo địa phương. Các trường Ðại học hoặc các trường chuyên nghiệp có thể sẽ đòi hỏi các cô cậu thanh niên sinh trước 1-1-1957 phải được chích ngừa ban đỏ 2 lần trước khi được nhập học vì một số dịch ban đỏ xảy ra trong giới sinh viên đại học mới đây.

Có những loại "ban" thường gặp hơn ban đỏ nhiều. Một số trẻ nhỏ nóng đột ngột kéo dài vài ba hôm, ra ban rồi hết nóng. Bác sĩ nào may mắn chữa bệnh cho em lúc sắp khỏi vì không cần uống thuốc cũng hết bệnh nhanh chóng. Bệnh này tây y gọi là "ban thứ sáu" (sixth exanthem) do một loại siêu vi trùng gây ra. Tuy nhiên các loại "ban" khác nhau nhiều vô kể và nguyên do gây ra cũng khác nhau.

Có loại "ban" báo hiệu những bệnh nặng như trường hợp những lốm đốm tím đỏ do chảy máu ngoài da trong bệnh sốt xuất huyết (ở Việt Nam) hoặc bệnh nhiễm vi trùng sưng màng óc (meningococcemia) cũng thường gặp ở Việt Nam, ít thấy hơn ở Mỹ. Có một số loại "ban" gần đây được nhắc tới nhiều như "ban" của bệnh Lyme (Lyme disease) do bọ chét truyền sang người (tick) thường gặp trong mùa hè lúc chúng ta đi chơi nơi thôn dã hoặc công viên.

Thỉnh thoảng cũng có bệnh nhân Việt Nam có loại ban mang tên ngộ nghĩnh, "bệnh Kawasaki" là một loại bệnh trẻ em được khám phá đầu tiên ở Nhật, sau đó thấy xuất hiện ở nhiều nơi. Ðặc biệt trẻ mắc bệnh Kawasaki nóng li bì hơn cả tuần lễ làm bác sĩ rất phân vân không biết cháu bị bệnh gì, nếu định bệnh trúng thường chữa trị đơn giản bằng aspirin, nếu không nhận ra bệnh có thể gặp nhiều hậu quả nguy hại.

Tóm lại các vị phụ huynh nên để ý những điểm sau:

-          Ban là một triệu chứng của nhiều loại bệnh nặng nhẹ khác nhau. Nếu "ban" đáng kể nên đi khám bác sĩ để hỏi ý kiến. Lo lắng "ban không ra hết có hại sức khỏe" là một quan niệm không còn hợp thời nữa. Không nên tự mình tốn công tốn của tìm tòi những thuốc làm "cho tiêu ban".

-          Nhờ chủng ngừa sâu rộng, bệnh ban đỏ (measles) tương đối ít gặp ở Mỹ. Gần đây cả vùng Hoa Thịnh Ðốn có 22 trường hợp ban đỏ. Tất cả đều ở DC hoặc Maryland, không có trường hợp nào về phía Virginia (miền Bắc).

-          Theo hướng dẫn mới đây, các cháu sẽ cần chích MMR thêm một lần nữa lúc vào tiểu học hoặc lúc vào trung học (lớp 7). Một số đại học buộc sinh viên phải chích ngừa MMR trước khi nhập học.

Bác sĩ Hồ Văn Hiền

Falls Church, Virginia

21-8-1989.

Bài 17-Tập 2 Về đầu trang Bài 19-Tập 2