Bài 14

CÂU CHUYỆN VỀ BỆNH DẠI

Mùa hè các cháu được chơi ngoài trời, đi cắm trại, chơi ở các công viên và có dịp tiếp xúc với các thú vật nhiều hơn. Chúng ta được nghe nói nhiều đến các bệnh do bọ chét từ thú vật truyền sang như bệnh Lyme và bệnh sốt vùng Rocky Mountains (Lyme disease, Rocky Mountains Spotted Fever), bệnh nhân lên ban (rash) và sốt, đôi khi bệnh có thể nguy hiểm đến tính mạng. Bệnh dại (rabies) ít được nhắc tới, tuy nhiên bệnh này nguy hiểm hơn nhiều và âm thầm không có triệu chứng hàng tháng trước khi bệnh được phát hiện. Nếu áp dụng những biện pháp phòng ngừa, bệnh có thể tránh được trong hầu hết các trường hợp. Nếu bị chó cắn trong lúc du lịch ở Việt Nam thì lại càng phải cẩn thận hơn nữa.

Ở Việt Nam các biện pháp phòng ngừa dịch ở thú vật không được chặt chẽ lắm và thỉnh thoảng vào mùa hè, một số trường hợp bệnh dại xảy ra thường do chó dại cắn. Siêu vi trùng (virus) bệnh dại từ nước miếng con chó dại truyền qua cho cơ thể người bị cắn. Sau một thời gian chừng hai tháng, người bị chó cắn sẽ biểu lộ những triệu chứng của bệnh dại. Thời kỳ chờ đợi này gọi là thời kỳ tiềm ẩn, trong suốt thời gian đó người bị cắn không có triệu chứng gì cả. Vì thời gian này có thể kéo dài đến hơn một năm, lắm khi người bệnh cũng quên mất rằng mình đã bị chó cắn mấy tháng trước đây và bác sĩ không liên hệ được các triệu chứng bệnh dại với biến cố (chó cắn) xảy ra cả năm trước đây nếu không điều tra kỹ. Người bệnh bị sốt, mệt mỏi, mất ăn mất ngủ. Sau đó anh ta cảm thấy lo sợ vô cớ, tinh thần khủng hoảng. Sau đó bệnh nhân trở nên điên dại và cơ thể co giật hoặc bị tê liệt. Quá nửa bệnh nhân cứ thấy nước là hoảng sợ vì các bắp thịt ở cổ họng thắt lại một cách đau đớn làm cho bệnh nhân không dám gần nước và không uống nước được. Bệnh nhân lúc tỉnh lúc mê rồi dần dần mê man và tê liệt luôn và chết. Chỉ một số rất ít bệnh nhân sống sót, hầu hết đều nhờ đã được chích ngừa trước hoặc sau khi bị chó cắn.

Ở Mỹ, nhờ các biện pháp chích ngừa cho các thú vật nuôi trong gia đình, hiện tượng chó dại rất hiếm, chừng vài trăm con một năm trên toàn nước Mỹ. Ngược lại bệnh dại ở các thú hoang (wild animals) là nguyên do chính gây bệnh dại ở các nước phát triển như Hoa Kỳ hoặc các nước châu Âu. Những thú thường mang virus dại trong vùng này là: Raccoon, chồn (fox), skunk và dơi (bat). Tại Virginia, mỗi năm người ta phát hiện chừng một trăm thú rừng bị dại. Ở Fairfax County, mỗi tháng có chừng vài con raccoon được phát hiện mang bệnh dại. Fairfax có nhiều công viên và những khu cây cối um tùm nên số lượng thú hoang tương đối nhiều hơn các nơi đô thị khác. Những thú hoang này là cái ổ (reservoir) cho virus dại tồn tại trong vùng. Mặc dù đa số chó hoặc mèo được chích ngừa, một số chó hoặc mèo sau khi bị các thú hoang mang bệnh dại tấn công, chính chúng cũng sẽ mắc bệnh và thật ra không có thuốc chủng nào hiệu nghiệm tới 100%.

Nếu chẳng may cháu bị một thú vật nào đó tấn công chúng ta phải làm thế nào? Trước hết, virus bệnh dại có thể truyền qua vết cắn, vết trầy, vết cào cấu do răng và móng của con vật bị dại, nếu con vật liếm vào những niêm mạc (mucosa, lớp da mỏng ở miệng, mặt) virus cũng có thể truyền qua. Như trên đã nói, ở Mỹ các con skunk, raccoon, dơi thường hay nhiễm virus dại nhất. Các loại chồn, chó mèo ít khi bị hơn, tuy nhiên như trên đã nói bệnh dại vẫn có thể xảy ra. Sóc (squirrel), chuột cống (rat) thường không truyền bệnh dại. Tuy nhiên, lắm khi chúng ta không biết rõ loại thú vật nào đã tấn công cháu nhỏ và phải xét cẩn thận từng trường hợp. Bạn nên liên lạc với bác sĩ của cháu hoặc phòng cấp cứu gần nhất để giải quyết càng sớm càng tốt. Nếu tai nạn đã xảy ra nhiều hôm hoặc nhiều tuần trước, nhiều khi chữa trị vẫn còn kịp vì virus bệnh dại xâm lấn các mô thần kinh một cách chậm chạp và chữa trễ vẫn còn hơn không.

Thường người ta săn sóc, rửa sạch, cắt tỉa chỗ bị cắn. Nếu cháu có bị chó mèo cắn người ta sẽ giữ con vật này lại cho bác sĩ thú y (veterinarian) quan sát chừng mười lăm ngày xem con thú có lộ những triệu chứng dại hay không. Nếu có triệu chứng, người ta phải giết con thú để xem bộ óc nó có dấu hiệu nhiễm virus bệnh dại hay không. Nếu có nhiễm trùng ở bộ óc con thú, người bị cắn sẽ được chích ngừa. Trường hợp thú hoang và không thể chứng minh con thú không bị bệnh dại, thường bắt buộc phải chích ngừa người bị cắn.

Việc chích ngừa người bị vi trùng dại xâm nhập nhắm vào hai mục tiêu. Mục tiêu thứ nhất là giúp cơ thể người đó một số kháng thể (antibodies) đem từ ngoài vào để chống đỡ virus ngay lập tức vì trong cơ thể người bệnh chưa sản xuất được những kháng thể đó. Trường hợp tương tự như lúc một xứ nào đó bị tấn công mà quân đội xứ đó chưa sẵn sàng thì phải nhờ ngoại viện từ một xứ khác. Trước đây người ta dùng kháng thể do ngựa sản xuất (antirabies serum of equine origin, huyết thanh chống bệnh dại gốc ngựa) nhưng thuốc này hay gây phản ứng. Hiện nay người ta dùng các globulin lấy từ máu người (human rabies immune globulins) ít khi gây phản ứng hơn. Biện pháp trên che chở người bệnh một cách thụ động, gọi là "passive immunization" (miễn nhiễm hóa thụ động).

Mục tiêu thứ hai là giúp cho cơ thể người bệnh nhận diện được virus bệnh dại và tự sản xuất lấy những kháng thể chống lại virus bệnh dại. Nguyên tắc chủng ngừa này xuất phát từ thời Louis Pasteur (1822-1895). Virus bệnh dại được vô hiệu hóa (inactivated, nghĩa là không gây bệnh được nữa) được chích vào người bệnh. Cơ thể người bệnh từ từ sẽ sản xuất ra những kháng thể (antibodies) chống lại, những kháng thể này còn có khả năng "chiến đấu" chống lại luôn những virus bệnh dại còn sống. Hiện nay bệnh nhân được chích 5 mũi trong vòng 28 ngày. Ðây là biện pháp miễn nhiễm hóa tích cực (active immunization).

Tóm lại ở Mỹ nên tránh để cho cháu bé tiếp xúc với các thú hoang, nhất là raccoon, chồn và các mèo chó đi rong. Nếu nghi ngờ nên liên lạc với các cơ quan y tế gần nhất. Chích ngừa là biện pháp hữu hiệu nhất vì nếu bệnh đã phát rất ít hy vọng sống sót. Nếu cháu bị chó hoặc mèo cắn hoặc tấn công trong lúc đang du lịch ở Việt Nam hoặc các nước Á châu thì nguy cơ bệnh dại lại càng cao hơn và chuyện cháu phải chích ngừa bệnh dại sau khi bị cắn lại càng trở nên bắt buộc. Bạn phải thăm hỏi và tuân theo những hướng dẫn của y tế địa phương, nếu cần đem cháu đến những nơi có đủ chuyên viên y tế có thẩm quyền và phương tiện thuốc men đầy đủ vì có thể đe dọa đến tính mạng.

 

Bài13 Về đầu trang Bài15