Bài 13

NGỪA BỆNH GAN

Người Việt chúng ta ưa lo lắng về cái gan của mình, nhất là những lúc chúng ta bị những triệu chứng về da như ngứa ngáy, nổi mẩn đỏ, v...v... Trong phần lớn các trường hợp, có lẽ cái gan bị nghi oan, trong một số trường khác thì nguyên do đúng do gan, tỷ dụ như một số trường hợp chất bilirubin không được gan tiết ra điều hòa làm cho mức bilirubin trong máu quá cao gây ngứa ngáy vàng da, lúc đó bác sĩ của bạn sẽ tìm ra nguyên nhân và tìm cách giải quyết. Giải quyết thế nào cũng thay đổi tùy theo bệnh và quan trọng hơn nữa tùy theo người bác sĩ. Ở Việt Nam chúng ta quen dùng không biết bao nhiêu thuốc "bổ gan", đôi khi rất đắc tiền, một số gia đình ở Việt Nam vẫn viết thư qua Mỹ yêu cầu thân nhân tìm cho được để gởi về. Nhưng, như có lẽ nhiều người đã nhận thấy, những loại thuốc này khó tìm thấy ở Mỹ vì phần đông y giới Mỹ không cho rằng những thuốc này có ích lợi gì cả.

Ðối với y khoa Mỹ hiện nay, thuốc chữa bệnh gan không có bao nhiêu. Biện pháp hữu hiệu nhất vẫn là ngăn ngừa bệnh xảy ra. Ở xã hội của chúng ta, có rất nhiều yếu tố trong đời sống hàng ngày có thể gây đe dọa cho cái gan chúng ta: Tỷ lệ ký sinh trùng như sán lải rất cao trong quần chúng, nhất là ở miền Bắc trước năm 1975 và ở toàn quốc sau năm 1975 gây ra những trường hợp thường gặp như "giun chui ống mật" làm trẻ con vàng da, đau bụng, v...v... Sán lải cũng làm nhiễm trùng ở gan, gây sạn đường ống mật, v...v... Mối đe dọa thứ hai cho cái gan người Việt Nam ta là chứng rượu chè rất phổ biến ở thành thị cũng như nông thôn, đó là chưa nói đến những chất độc có thể lẫn lộn vào rượu được chế biến không đúng cách. Gan người nghiện rượu lâu ngày co rút và cứng lại, thường gọi là xơ gan (liver-cirhosis). Cách ngừa những chứng nói trên mọi người đều biết, cuộc sống vệ sinh ở Mỹ làm cho sán lải ở trẻ con còn lại rất ít, tai hại của rượu cũng đã nhiều người biết, cai rượu mới là điểm khó khăn nhất. Bệnh viêm gan do siêu vi trùng là mối đe dọa thứ ba cho cái gan của chúng ta. Hiện nay chúng ta đã có những phương pháp đề phòng hữu hiệu sẽ bàn tới sau đây.

 

VIÊM GAN LOẠI B (Hepatitis B)

Một vấn đề khác .... các bà mẹ Việt Nam hay gặp phải vấn đề ngừa viêm gan. Viêm gan là một bệnh truyền nhiễm khá thông thường ở Việt Nam. Bạn ăn sò huyết sống bị viêm gan, thường là viêm gan loại A (Hepatitis A) truyền qua đường tiêu hóa, do thức ăn bị nhiễm virus của bệnh đó. Nếu bạn chích chung ống chích với một người bị viêm gan, nếu nha sĩ của bạn mang vi trùng viêm gan, bạn có thể bị lây lan viêm gan nhiễm vào dòng máu của bạn. Thường đây là viêm gan loại B, truyền qua máu huyết hoặc các chất tiết khác. Ngoài ra còn có nhiều loại viêm gan khác (non A-non, B, delta, v...v...) không thể bàn thêm ở đây. Một số người tuy không có triệu chứng gì bên ngoài nhưng lại mang virus viêm gan loại B trong máu mình. Những người này gọi là "carrier". Người Mỹ da trắng bình thường rất ít khi mang virus viêm gan B, tỷ lệ dưới 1%, những người chích xì ke ma túy hoặc đồng tính luyến ái hoặc gái điếm có tỷ lệ cao hơn. Ngược lại người Á đông có tỷ lệ mang viurs viêm gan loại B rất cao (13%, nghĩa là trong 100 người có hơn mười người virus này trong máu). Những người đàn bà mang virus này lúc có bầu sẽ có khả năng lây (nghĩa là truyền virus) qua cho em bé trước khi lọt lòng mẹ, trong khi sanh hoặc sau khi sanh (qua sữa mẹ). Nguy cơ truyền bệnh cho em bé đáng kể nhất lúc đứa bé lọt lòng chui ra ngoài. Những nhớt dãi, máu me mà em bé nuốt vào mang virus bệnh viêm gan. Virus có thể nhiễm qua em bé, và qua những người săn sóc cho em bé nếu họ chưa bao giờ bị bệnh này.

Một khi em bé bị nhiễm trùng, đa số sẽ không có triệu chứng gì cả. Tuy nhiên phần đông các em sẽ mang siêu vi trùng này trong dòng máu suốt đời và trở thành "carrier". Do đó mầm bệnh truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Nếu một người mang siêu vi trùng loại B trong máu tức là ở tình trạng "carrier", nguy cơ sau này mắc bệnh ung thư gan hoặc xơ gan (hepatocellular carcinoma, cirrhosis) sẽ tăng lên rất cao, cứ một trăm người "carrier" là sẽ có 25 người sau này sẽ chết vì hai bệnh đó. Hai bệnh này phổ biến ở Việt Nam nhiều hơn ở Hoa Kỳ.

Ðể cắt "vòng dây oan nghiệt" mẹ truyền bệnh cho con,con truyền bệnh cho cháu từ thế hệ này qua thế hệ khác như mô tả ở trên, người ta sẽ áp dụng những biện pháp sau:

Thử máu tất cả những người đàn bà có bầu để xem ai là "carrier", ai không. Trước đây chỉ những người đàn bà gốc Á châu hoặc một số sắc dân khác được khuyên nên thử (high risk groups) nhưng người ta nhận thấy làm như vậy vẫn còn thiếu sót; thứ nhất nhiều nhóm dân như người Mỹ da đen, người Nam Mỹ (Hispanic) cũng mang virus viêm gan khá nhiều, nhiều hơn là trước đây ta vẫn tưởng. Lý do thứ hai là nếu chỉ "thanh lọc" (sreen) một số sắc dân hoặc nhóm nào đó, lắm khi bác sĩ sản khoa hoặc nữ hộ sinh cũng không biết rõ phải thử máu cho nhóm nào và một số người sẽ bị lọt sổ. Cho nên tốt hơn hết vẫn là thử siêu vi trùng viêm gan cho tất cả mọi người có bầu, không phân biệt chủng tộc. Biện pháp này sẽ là một biện pháp rất tốn kém và sẽ làm nền y tế Hoa Kỳ tốn kém chừng năm sáu chục triệu đô la một năm, tuy nhiên hy vọng cứu vẫn được chừng ba bốn ngàn trẻ con khỏi trở thành carrier.

Nếu thử máu người mẹ cho biết người mẹ là carrier người ta sẽ áp dụng các biện pháp kế tiếp sau đây:

Áp dụng những phương pháp ngăn chặn nhiễm virus viêm gan lúc em bé ra đời: Bác sĩ y tá săn sóc em bé phải mang găng tay cẩn thận vì máu me lúc sanh có thể chứa vi trùng viêm gan, cô lập em bé cho tới lúc em đã được tắm rửa kỹ lưỡng với xà phòng sát trùng và chích ngừa viêm gan.

Chích ngừa viêm gan cho em bé ngay trong những giờ đầu sau khi sanh. Cháu được chích hai mũi: Một mũi là kháng thể lấy từ máu người khác giúp cho cơ thể cháu đủ sức phòng chống bệnh ngay từ lúc mới chích (immunoglobulin) và mũi thuốc kia mới thật sự vaccine, sẽ tập cho em bé tự mình sinh ra kháng thể chống những lúc cơ thể bị nhiễm virus viêm gan có thể xảy ra về sau. Mũi thứ hai này là Hepatitis B vaccine, hiện nay được bào chế bằng kỹ thuật "genetic engineering". Bằng cách biến đổi các di thể (genes) của các loại nấm, người ta "dạy" cho các loại nấm sản xuất một số thuốc theo ý muốn. Do đó thuốc chủng viêm gan không phải lấy từ máu người khác như mấy năm trước và không có khả năng truyền những bệnh lây bằng máu như AIDS (trước kia bệnh AIDS thường được truyền từ người này qua người khác do những thuốc chích bào chế từ máu người).

Dù người mẹ không phải là carrier, đôi khi trẻ con vẫn bị mắc bệnh viêm gan loại B như thường, do những người khác trong nhà, hoặc do ngay những trẻ khác ở ngoài gia đình (child to child transmission) truyền qua. Cho nên gần đây Trung Tâm kiểm soát Bệnh Hoa Kỳ (Center for disease control) và Hội bác sĩ Nhi khoa Hoa Kỳ (American Academy of Pediatrics) năm nay đồng thanh khuyến cáo nên chích ngừa viêm gan loại B cho tất cả trẻ em và thanh thiếu niên dù là trong gia đình có bị viêm gan hay không.

Trở ngại đối với biện pháp này là tiền. Thuốc chủng ngừa viêm gan đắt tiền và phải chích đến ba lần. Sau đó có thể chừng năm bảy năm sau phải chích lại. Một điểm khác làm các bác sĩ nhi khoa hơi ngại là phải chích cho em bé một số lần nữa. Hy vọng trong năm tới người ta sẽ gom nhiều thứ thuốc vào trong một mũi chích và số lần chích sẽ bớt lại.

Trên thế giới, nhiều nước đang phát triển có dịch viêm gan loại B đang nỗ lực ngăn chặn bệnh này trên bình diện cả nước. Trung Quốc, Ðài Loan, Ðại Hàn, Sandi Arabia đang thực hành chủng ngừa cho tất cả trẻ sơ sinh của họ với một phí tổn tính theo đầu người thấp hơn ở Mỹ nhiều (chừng vài đôla so với hàng trăm đô la ở Mỹ)

Tác dụng của phong trào này trên sức khỏe của trẻ em sẽ rất rộng lớn, đây sẽ là một trong những trường hợp hiếm có mà thuốc chủng ngừa có khả năng ngăn chặn bệnh ung thư và cải thiện sức khỏe cho nhiều thế hệ. Việt Nam chúng ta lại càng nên chích ngừa viêm gan loại B vì những lý do sau đây:

Như trên đã nói, người Việt và người Hoa có tỷ lệ mang virus viêm gan loại B rất cao, vì thế cộng đồng chúng ta dễ bị lây hơn (high risk).

Với mức du lịch về Việt Nam và các nước kém phát triển khác càng ngày càng gia tăng, đây cũng là một bệnh cần được chủng ngừa trước khi cho các cháu đi theo vì các biện pháp phòng ngừa lây các bệnh truyền bằng đường máu (blood-borne diseases) như AIDS, viêm gan loại B chưa được thực hành bao nhiêu.

Tất nhiên những điều trên đây chỉ có tích cách hướng dẫn tổng quát, các bạn cần tham khảo với bác sĩ của mình nếu muốn tìm hiểu thêm.

Bác sĩ Hồ Văn Hiền.

Bài12

Về đầu trang

Bài14