Bài 11

NGỪA BỆNH LAO CHO TRẺ EM

Lao là một trong "tứ chứng nan y". Tuy nhiên, quan niệm về bệnh lao của cổ nhân có lẽ không đúng hẳn với quan niệm lao của chúng ta hiện nay, nghĩa là theo tây y. Theo định nghĩa của y khoa, lao là bệnh gây ra do vi trùng Mycobacterium tuberculosis, một vi trùng hình que có những đặc tính riêng biệt lúc nhuộm màu Gram (Gram âm). Ở Việt Nam giới y khoa hay gọi vi trùng này là "BK", viết tắt hai chữ "Bacille de Koch", theo tên người bác sĩ tìm ra nó năm 1882. Bệnh này tuy vậy đã có mặt trên trái đất từ ngàn xưa, các mẫu xương người sót lại từ thời đồ đá cũng mang dấu vết của bệnh này. Trong cuộc cách mạng kỹ nghệ ở châu Âu hồi thế kỷ thứ 19, do cuộc sống chật chội và thiếu thốn của đời sống tại các đô thị, bệnh này hoành hành dữ dội và cứ bốn người chết thì hết một người chết vì bệnh lao. Ở Ðông phương ta có lẽ lao cũng phổ biến. trong lắm chuyện của ta nhân vật nữ thỉnh thoảng lại cứ khạc máu vào khăn tay, ho kinh niên rồi chết. Tuy vậy không phải bất cứ ai mình hạc xương mai và ho kinh niên cũng đều mắc bệnh lao. Có rất nhiều bệnh khác như ung thư, đau tim cũng gây những triệu chứng tương tự. Việt Nam chúng ta nghèo với một nền y khoa chậm tiến nên giống như những nước thế giới thứ ba khác, có một tỷ lệ dân chúng bị lao rất cao. Cho nên, với những người bệnh có những triệu chứng kể trên, điều đầu tiên mà quần chúng cũng như bác sĩ phải nghĩ đến là bệnh lao. Tuy nhiên, khi chúng ta sống ở xã hội Mỹ, hoàn cảnh hoàn toàn khác. Các tiến bộ trong đời sống vật chất (dinh dưỡng đầy đủ, nhà ở rộng rãi) cũng như những biện pháp y khoa phòng ngừa làm cho số những người bị lao giảm hẳn xuống trong bốn năm chục năm gần đây. Trong giới học sinh trung học chẳng hạn chỉ có chừng 1,4% là đã tiếp xúc với vi trùng bệnh lao, so với tỷ lệ chừng 50% cách đây 40-50 năm. Cho nên đối với một bác sĩ Mỹ săn sóc cho bệnh nhân trung lưu thành thị, lao không phải là một quan tâm lớn và họ ít nghĩ đến vấn đề này. Lao ở trẻ con trung lưu Mỹ trắng lại càng hiếm hơn. Phần lớn các bác sĩ nhi khoa Mỹ hầu như không có kinh nghiệm trực tiếp về bệnh lao trừ những người hành nghề tại các khu nghèo khó tại trung tâm các đô thị.

 

BỆNH LAO VÀ CỘNG ÐỒNG TỴ NẠN

Ngược lại cộng đồng tỵ nạn Ðông dương lại có một tỷ lệ nhiễm trùng lao đáng kể. Hầu hết mọi người trước khi đặt chân lên đất Mỹ đều đã được khám sức khỏe, chụp hình phổi tại các trại tỵ nạn và cho uống thuốc, chích ngừa nếu cần. Tuy nhiên có những kẽ hở làm cho các biện pháp trên không hoàn toàn hữu hiệu. Ðịnh bệnh lao đôi khi rất khó khăn và đòi hỏi những phòng thí nghiệm chuyên môn, đắt tiền không thực hiện được ở các trại tỵ nạn. Các bác sĩ tình nguyện tại các trại tỵ nạn đôi khi không có kinh nghiệm về bệnh nhiệt đới nói chung và bệnh lao đôi khi không có kinh nghiệm về bệnh nhiệt đới nói chung và bệnh lao nói riêng. Bệnh nhân ngược lại cũng không hiểu gì lắm về bệnh lao và chỉ tuân hành biện pháp phòng ngừa một cách miễn cưỡng, đôi lúc còn có chuyện tráo hồ sơ hoặc mẫu thử nghiệm vì chung cuộc mối ưu tư đầu tiên và cuối cùng của người ở trại tỵ nạn chỉ là làm sao ra khỏi trại càng sớm càng tốt. Nhưng một khi đã định cư xong xuôi, có "job" làm ra tiền là lúc chúng ta phải nghĩ đến vấn đề bảo vệ sức khỏe bản thân và phòng ngừa bệnh cho con cái chúng ta. Chừng 1.5% người tỵ nạn mắc bệnh lao lúc mới đến hoặc sau khi đến Mỹ. Ở Orange County chẳng hạn, hết 50% các trường hợp lao mới đều là người tỵ nạn Ðông Dương. Tuy nhiên bảo rằng người tỵ nạn chúng ta đem bệnh lao vào Mỹ là một sai lầm lớn. Bệnh nhân tỵ nạn chỉ chiếm chừng 5% các trường hợp lao tại Mỹ. Mặt khác, có lẽ các bác sĩ ở Mỹ đôi khi bệnh quá lố (overdiagnosis) các trường hợp lao do nhiều lý do khác nhau mà chúng ta sẽ bàn sau.

NGỪA LAO CHO TRẺ SƠ SINH

"Baby Nguyen" vừa mới sinh tại bệnh viện Arlington (Họ Nguyễn thường gặp hơn hết ở cái bệnh viện cộng đồng này). "Mrs. Nguyen" từ Việt Nam qua được mấy tháng nay và đi bác sĩ không đều đặn lắm. Thử phản ứng lao tố, thấy có phản ứng dương (positive tuberculin skin reaction). Vấn đề là "Mrs. Nguyen" có bị lao hay không. Người resident nhi khoa cố moi trí nhớ xem phải làm gì trong trường hợp này. Có nhiều câu hỏi người bác sĩ Mỹ trẻ tuổi muốn hỏi Mrs. Nguyen. Hỏi bà ta xem trước đây có bị lao hay không, có tiếp xúc với ai bị lao hay không, có chụp hình phổi bao giờ chưa, có uống thuốc ngừa lao hay không, v...v... Rất tiếc Mrs. Nguyen mới qua, nói tiếng Anh không được bao nhiêu, bệnh tật, hình phổi trước đây cũng không nhớ rõ lắm vì thật ra có ai giải thích cái gì cho bà ta hiểu đâu, cho nên thật khó mà tìm ra đầu dây mối nhợ của vấn đề. Tựu trung chỉ có một cách giải quyết giản dị: Người ta cô lập em bé cho tới lúc bà Nguyễn được chụp hình phổi. Phổi trong, không có dấu hiệu lao, mẹ con được "đoàn tụ" vui vẻ.

BCG: CHÍCH NGỪA LAO

Là người trong cuộc, chúng ta sẽ thấy được một số "uẩn khúc" của vấn đề. Hãy tạm gọi "Mrs. Nguyen" là bà Kiều (theo chuyện Kim Vân Kiều, chứ không phải nhân vật thật). Bà Kiều 26 tuổi, sinh tại Sàigòn, bệnh viện Từ Dũ. Ở Việt Nam tất cả trẻ em mới sinh đều phải được chích ngừa lao. Gọi là chích BCG viết tắt chữ Bacille Calmette Guérin, theo tên của hai bác sĩ người Pháp bào chế ra thuốc ngừa này. Người ta lấy vi trùng gây lao ở bò (Mycobacterium bovis) làm cho nó yếu đi và chích vào người. Cơ thể chúng ta tập chống lại vi trùng này như lúc quân lính tập trận giả. Cho nên lúc gặp vi trùng lao thiệt, cơ thể đã có "kinh nghiệm" rồi, có thể chống lại con vi trùng thiệt đó một mức nào đó.

Nói chung, người được chích BCG không được che chở hoàn toàn. Lợi điểm chính là dù bị nhiễm lao thiệt, các dạng lao nặng (như là sưng màng óc, lao kê) ít xảy ra. Ở một xứ như Việt Nam, vi trùng lao phổi biến nên chích BCG có lợi, dù chỉ trong một phạm vi nào đó.

Tuy nhiên điều bất tiện lớn của BCG là nó để lại một dấu vết trên cơ thể của bạn, dấu vết này giống như dấu vết của bệnh lao thiệt: Nếu thử phản ứng lao tố (tuberculin), bạn sẽ có phản ứng dương, nghĩa là cơ thể bạn phản ứng với vi trùng lao. Ở Mỹ, người ta không chích BCG, nếu bạn có phản ứng lao tố, thường có nghĩa bạn đã nhiễm vi trùng lao. Cho nên nếu bác sĩ không biết bạn có chích BCG có thể tưởng rằng bạn mắc bệnh lao.

NGUY CƠ NHIỄM LAO TRONG CUỘC SỐNG NGƯỜI TỴ NẠN

Trở lại câu chuyện cô Kiều của chúng ta. Cô có chích BCG từ nhỏ (nhưng cô không biết, và cũng chẳng có giấy tờ gì để lại). Bác sĩ kỹ lưỡng khám cánh tay trái của cô, rõ ràng có vết thẹo nhỏ bằng hạt đậu do vết chủng BCG lâu ngày mới lành. Có thể kết luận cô Kiều không mắc bệnh lao được không? Theo như tiểu sử, cô vượt biên hai năm trước đây, chuyến đi rất gian nan. Trước đó cô phải đi kinh tế mới mấy năm, thiếu thốn đủ thứ, sưng phổi nhiều lần. Thoát khỏi Việt Nam, cô ở trại tỵ nạn hai năm. Ở trại chuyển tiếp, hơn hai chục người nằm chen chúc nhau trong một phòng nóng nảy chật chội. Một số người cùng phòng ho sù sụ suốt đêm. Cô Kiều bị cảm vặt hoài, uống aspirin thấy bớt nhưng không khỏe hẳn. Cô nghe người ta nói nếu phổi nám sẽ không bao giờ được định cư. Cô lên xin thuốc Rifampicin và uống lai rai mấy tháng. Tóm lại, cô Kiều vẫn có thể đã nhiễm trùng lao như thường, mặc dù cô có chích BCG và mặc dù phim phổi bình thường. Cho nên giới y tế Mỹ hiện nay mặc dù bệnh nhân đã chích BCG đi nữa vẫn khuyến cáo người tỵ nạn uống thuốc ngừa trong một thời gian (từ vài tháng đến một năm).

INH: NHỮNG BIẾN CHỨNG

Thuốc thường dùng là INH, một thứ thuốc chữa lao rất phổ biến ở Việt Nam. Phải uống thuốc hàng tháng trong nhiều tháng cho nên nói chung ít ai uống đầy đủ như được căn dặn. Thường y tá của ngành y tế công cộng thỉnh thoảng kiểm soát đếm các viên thuốc còn lại trong chai xem bạn uống có đủ hay không? Một số biến chứng cũng làm người bệnh nản lòng. Một số bệnh nhân than "nóng", hoặc có cảm giác khó chịu, mất mùi, v...v... Tác dụng độc của thuốc cũng đáng kể, chủ yếu là độc (hepatotoxicity). Tuổi càng lớn thì cơ may bị tác dụng độc gan càng nhiều. Các triệu chứng gan nhiễm độc tương tự như viêm gan: thường sốt, mệt mỏi, ói mửa, vàng da, có khi chết người.

Ở trẻ em và thanh thiếu niên mức độ độc thường không đáng kể, nên nếu bé mới từ Việt Nam sang và có phản ứng lao tố, thường nên uống thuốc ngừa lao để tránh tái phát. Trên 34-35 tuổi tỷ lệ bị viêm gan do INH tăng đến mức đáng kể (trên 1.2%) nên thường không dùng INH để ngừa bệnh.

HIỆN TƯỢNG VI TRÙNG KHÁNG THUỐC (RESISTANCE)

Mặt khác INH cũng không che chở hoàn toàn vì một số vi trùng lao đề kháng INH, nghĩa là thuốc không đủ khả năng ngăn chận vi trùng nữa. Hiện tượng này xảy ra có lẽ vì chúng ta tại Việt Nam cũng như nhiều nước Á châu xài thuốc bừa bãi, không đúng với chỉ định của nó. Một người bị bệnh lao uống hoặc chích thuốc vài tháng không bớt ho liền đi kiếm bác sĩ khác thay thuốc khác, uống lại không đều đặn, tùy hứng hoặc tùy túi tiền nên vi trùng lờn thuốc. Hiện tượng này không những xảy ra với vi trùng lao mà còn xảy ra với vi trùng lậu, vi trùng sưng phổi (pneumococcus), v...v... Thiết nghĩ chúng ta cũng nên chú ý tới điểm này vì tuy ở Mỹ bệnh nhân chúng ta vẫn giữ thói cũ này, lắm khi áp lực bác sĩ dùng trụ sinh trong những trường hợp không cần thiết, hoặc xài những thuốc mà ta thấy bạn bè xài "hạp". Thái độ trên đôi khi làm bác sĩ nản chí không còn muốn dùng đến trí phán đoán và kiến thức y khoa của mình nữa (vì nếu dùng sẽ không có bệnh mà chữa). Thái độ đó không những làm hại cho bản thân người bệnh mà còn tác dụng bất lợi cho môi trường sống nói chung vì khuyến khích gây nên sự lờn thuốc trong các loại vi trùng thông thường.

NHỮNG BIỆN PHÁP PHÒNG NGỪA

Nói tóm lại, nếu người mẹ chỉ có phản ứng lao tố dương mà thôi vì không có dấu hiệu nào khác của bệnh lao (như trường hợp bà Kiều ở trên) chỉ cần theo dõi em bé đều đặn lúc chừng một tháng, ba bốn tháng và một tuổi và phải thử phản ứng lao tố cho em mỗi lần. Nếu người mẹ có những triệu chứng lao thật sự (lao phổi chẳng hạn) tùy theo độ nặng nhẹ, tùy theo mức nhiễm trùng của người mẹ, người ta sẽ có những biện pháp khác nhau như theo dõi phản ứng lao của em bé, chụp hình phổi, cho uống thuốc ngừa lao. Nói chung người ta chỉ cách ly em bé khỏi người mẹ lúc người mẹ bị bệnh nặng và nguy cơ truyền nhiễm cho em bé quá cao.

Trên thực tế, đối với cộng đồng tỵ nạn chúng ta biện pháp thực tế và giản dị hơn hết là thử phản ứng lao tố cho những trẻ em sinh tại Hoa Kỳ (chưa bao giờ chích BCG) và cho những trẻ em sinh tại Việt Nam nhưng vẫn có phản ứng lao tố âm (nghĩa là không có phản ứng với vi trùng lao). Ðối với những em đã chích BCG hoặc không chích BCG nhưng phản ứng dương nên uống thuốc ngừa INH theo thời gian quy định.

Một yếu tố không nhỏ trong công cuộc ngừa bệnh lao là làm thế nào tạo cho các em một môi trường lành mạnh, dinh dưỡng quân bình, và chú trọng đến những biện pháp vệ sinh thường thức. Bác sĩ nhi khoa góp một phần không nhỏ bằng cách theo dõi sức khỏe của em một cách đều đặn và can thiệp hữu hiệu lúc cần thiết.

 

Bài10 Về đầu trang Bài12